Người cầu toàn sợ điểm kém nhiều hơn mức của bài kiểm tra vì trong đầu họ, con điểm không chỉ đo bài làm hôm đó mà như đo luôn giá trị của chính mình. Một điểm thấp được hiểu thành "mình kém", "mình làm mọi người thất vọng", nên nỗi lo kéo sang cả đêm trước và nhiều ngày sau.
Tin tốt là cách mình nghĩ về điểm có thể điều chỉnh dần. Phần dưới đây đi qua những ý nghĩ thường gặp, cách đổi câu tự nói với mình, việc nên làm đêm trước bài kiểm tra, cách xử lý khi gặp câu không biết trong phòng thi, cách đọc một bài điểm thấp mà không tự trách, và dấu hiệu cho thấy nỗi lo đã cần người có chuyên môn.
Nỗi sợ điểm kém của người cầu toàn khác nỗi lo bình thường ra sao
Hồi hộp trước bài kiểm tra là chuyện ai đi học cũng trải qua, và một chút hồi hộp còn giúp tập trung. Nỗi sợ của người cầu toàn khác ở ba điểm. Thứ nhất là cường độ: một bài mười lăm phút cũng gây cảm giác như kỳ thi quan trọng nhất đời. Thứ hai là thời gian: nỗi lo bắt đầu từ nhiều ngày trước và kéo dài nhiều ngày sau khi có kết quả. Thứ ba là ý nghĩa: điểm số bị đồng nhất với giá trị bản thân.
Thử hình dung Thảo, học sinh lớp 10, thường đạt điểm cao môn Hoá. Tuần trước Thảo được một điểm khá thay vì giỏi. Thảo không chỉ buồn vì bài đó, mà bắt đầu nghĩ mình đang tụt dốc, rằng thầy sẽ thất vọng, rằng mình không còn là "đứa giỏi Hoá" nữa. Một kết quả trung bình trở thành bằng chứng cho cả một câu chuyện lớn về bản thân.
Nhiều người cầu toàn kể rằng họ không sợ điểm thấp bằng việc phải nhìn thấy mình là người được điểm thấp. Hiểu điều này giúp ích, vì nó cho thấy vấn đề không nằm ở việc học chưa đủ, mà ở cách gắn điểm với hình ảnh bản thân. Học thêm nhiều giờ không gỡ được nút này; đổi cách nhìn thì gỡ được dần.
Những ý nghĩ thường gặp vào đêm trước bài kiểm tra
Tất cả hoặc không gì cả. "Nếu không được điểm cao nhất thì coi như hỏng." Giới tâm lý học thường gọi đây là kiểu nghĩ hai cực, chỉ thấy hai đầu mà bỏ qua cả khoảng giữa rộng lớn.
Đoán trước điều tệ nhất. "Chắc mai đề sẽ ra đúng phần mình chưa ôn." Ý nghĩ này lặp lại nhiều lần khiến nó nghe như sự thật, dù chưa có gì xảy ra.
Đọc suy nghĩ người khác. "Bố mẹ sẽ rất thất vọng", "cô sẽ nghĩ mình lười." Phần lớn những phán đoán này chưa từng được kiểm chứng.
Một lần sai thành mãi mãi. "Bài này mà kém thì cả kỳ coi như xong." Một bài kiểm tra chỉ là một phần nhỏ trong rất nhiều lần được đánh giá.
Ôn thêm chút nữa mới an toàn. Cảm giác chưa đủ không biến mất dù đã ôn nhiều, vì nó đến từ nỗi lo chứ không phải từ lượng kiến thức. Càng ôn khuya càng mệt, sáng hôm sau càng khó nhớ.
Mình phải bình tĩnh tuyệt đối. Đòi hỏi bản thân không được hồi hộp lại làm hồi hộp tăng lên. Chấp nhận rằng tim đập nhanh một chút là bình thường thường dễ chịu hơn là cố đè nó xuống.
Đổi câu tự nói với mình: câu cũ và câu mới
Không cần ép mình nghĩ tích cực, vì câu quá lạc quan thường không ai tin. Câu mới chỉ cần đúng hơn và công bằng hơn với bản thân. Thử chép những cặp câu này vào cuối vở nháp:
| Câu cũ | Câu mới |
|---|---|
| Không được điểm cao nhất là thất bại. | Điểm nào cũng cho mình biết phần nào đã chắc, phần nào cần ôn thêm. |
| Mai chắc chắn mình làm hỏng. | Mình chưa biết đề. Mình đã ôn những phần chính, phần còn lại làm được tới đâu thì tới đó. |
| Mọi người sẽ thất vọng về mình. | Người thương mình quan tâm mình có khoẻ không nhiều hơn là một con điểm. |
| Mình phải ôn thêm hai tiếng nữa. | Ôn thêm lúc này lấy đi giấc ngủ, mà giấc ngủ giúp mình nhớ bài hơn. |
| Mình không được run. | Run một chút là cơ thể đang chuẩn bị. Mình vẫn làm bài được khi tay hơi run. |
Câu mới không xoá được lo lắng ngay. Điều nó làm được là cắt bớt vòng suy nghĩ lặp lại, để bạn có chỗ thở. Nhiều người kể rằng sau vài tuần, câu mới tự hiện ra trong đầu mà không cần đọc lại.
Nếu muốn có câu mới của riêng mình, thử cách này: viết câu cũ ra, rồi hỏi "một người bạn thân sẽ nói gì với mình lúc này". Phần lớn chúng ta tử tế với bạn bè hơn nhiều so với chính mình. Câu bạn sẽ nói với bạn thân thường là câu mới phù hợp nhất, vì nó vừa thật vừa không khắc nghiệt.
Đêm trước bài kiểm tra: bảy việc nhỏ làm theo thứ tự
Đêm trước bài kiểm tra là lúc nỗi lo cao nhất. Một trình tự cố định giúp đầu óc bớt phải quyết định, bớt chỗ cho ý nghĩ lan man:
- Đặt giờ dừng ôn từ chiều, ví dụ 21 giờ 30, và báo cho người nhà biết để họ nhắc.
- Ôn lại phần chính bằng cách tự hỏi thay vì đọc lại cả vở: gấp vở, tự nói lại ý chính, rồi mở ra xem mình nhớ đúng tới đâu.
- Viết ra những điều đang lo trong năm phút lên tờ giấy nháp, rồi gấp lại để sang một bên. Viết ra giúp chúng bớt quay vòng trong đầu.
- Chuẩn bị đồ dùng: bút, thước, máy tính cầm tay, thẻ học sinh, chai nước. Chuẩn bị một lần, không mở ra kiểm tra lại nhiều lần.
- Đóng vở lúc giờ dừng, kể cả khi thấy còn phần chưa chắc. Ghi phần đó vào một mảnh giấy để sáng mai liếc qua năm phút nếu muốn.
- Làm một việc nhẹ không liên quan tới học trong nửa tiếng: tắm, nói chuyện với người nhà, nghe nhạc nhẹ.
- Đi ngủ đúng giờ quen thuộc. Nếu nằm mãi không ngủ được, ngồi dậy làm việc nhẹ một lúc rồi quay lại, thay vì mở vở ra ôn tiếp.
Trình tự này không bảo đảm điểm cao. Nó giúp bạn bước vào phòng thi với cái đầu tỉnh táo hơn, và đó thường là điều người cầu toàn thiếu nhất sau một đêm ôn tới khuya.
Trong phòng thi: khi gặp câu không biết
Khoảnh khắc khó nhất với người cầu toàn là đọc đề và thấy một câu không biết làm. Phản xạ quen thuộc là dừng lại, cố nghĩ cho bằng được, trong khi đồng hồ vẫn chạy. Nhiều bạn kể rằng mình mất mười phút cho một câu một điểm rồi không kịp làm câu cuối, câu mà thật ra mình biết.
Một quy tắc đơn giản giúp ích: mỗi câu có một mức thời gian tối đa, tính đại khái theo số điểm của câu. Hết mức đó mà chưa ra hướng thì đánh dấu, chuyển sang câu khác, quay lại sau nếu còn thời gian. Đánh dấu không phải là bỏ cuộc mà là sắp xếp thứ tự hợp lý hơn.
Với câu tự luận, viết những gì mình biết dù chưa trọn vẹn thường tốt hơn để trống vì sợ viết sai. Người chấm thường cho điểm theo từng ý. Một câu trả lời đúng một nửa có giá trị hơn một khoảng trắng hoàn hảo.
Khi thấy tim đập nhanh, có thể đặt bút xuống, thở chậm vài nhịp, nhìn ra một điểm cố định trong phòng rồi đọc lại câu hỏi từng chữ. Không cần ép mình hết run; chỉ cần đủ bình tĩnh để đọc được đề. Nhắc mình một câu ngắn: "Làm câu nào chắc câu đó."
Sau khi nhận điểm thấp hơn mong đợi
Lúc cầm bài điểm thấp là lúc ý nghĩ tự trách mạnh nhất. Thay vì để cảm xúc dẫn đường, thử đi qua từng việc nhỏ:
- Cho mình buồn một lúc. Buồn vì kết quả không như ý là phản ứng tự nhiên, không cần giả vờ không sao.
- Đọc lại bài sau một ngày, khi cảm xúc đã lắng, chứ không phải ngay trong giờ ra chơi.
- Chia lỗi thành ba nhóm: không hiểu kiến thức, hiểu nhưng làm nhầm, và hết thời gian. Mỗi nhóm cần một cách sửa khác nhau.
- Chọn một việc cụ thể cho lần sau, ví dụ ôn lại một dạng bài, hoặc tập phân thời gian. Một việc là đủ.
- Tách điểm khỏi bản thân bằng một câu: "Bài này được điểm thấp" thay cho "mình kém".
- Nói với một người tin cậy: bạn thân, anh chị, cha mẹ. Nói ra thường làm nỗi xấu hổ nhỏ đi nhiều.
Có thể tự theo dõi tiến bộ mà không cần chấm điểm mình: cuối mỗi tháng ghi lại một lần mình đã xử lý một bài điểm thấp nhẹ nhàng hơn trước, ví dụ chỉ buồn một buổi thay vì cả tuần. Đó là tiến bộ thật, dù điểm chưa thay đổi.
Khi nào nỗi lo về điểm cần người có chuyên môn
Lo lắng về điểm số là chuyện phổ biến và phần lớn có thể tự điều chỉnh với sự giúp đỡ của gia đình, thầy cô. Nhưng nên tìm tới bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý tại cơ sở y tế có chuyên môn khi thấy những dấu hiệu sau:
- Mất ngủ, ăn uống thất thường hoặc đau đầu, đau bụng trước mỗi bài kiểm tra trong nhiều tuần liền.
- Né đi học, xin nghỉ hoặc giả ốm vào ngày có bài kiểm tra.
- Bỏ bài trắng dù biết làm, vì sợ làm không hoàn hảo.
- Thường xuyên thấy mình vô dụng, không còn hứng thú với những gì trước đây yêu thích.
- Hoảng sợ dữ dội trong phòng thi như khó thở, tay chân run mạnh, không viết được.
- Có ý nghĩ làm hại bản thân: hãy liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất và nói với một người thân tin cậy.
Gặp chuyên gia không có nghĩa là bạn yếu đuối. Đó là cách nhanh nhất để có người cùng nhìn rõ chuyện gì đang xảy ra. Với học sinh, nên có cha mẹ hoặc người giám hộ đi cùng; với sinh viên, có thể hỏi phòng công tác sinh viên của trường về nơi hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Hồi hộp trước bài kiểm tra có phải là cầu toàn không?
Không hẳn. Hồi hộp là phản ứng bình thường và hầu như ai cũng có. Nó chỉ liên quan tới cầu toàn khi nỗi lo quá mức so với bài, kéo dài nhiều ngày và gắn với cảm giác điểm số quyết định giá trị bản thân.
Ôn thâu đêm trước bài kiểm tra có giúp được điểm cao hơn không?
Thường là không. Thiếu ngủ làm giảm khả năng nhớ và tập trung, nhất là khi phải suy luận. Ôn vừa đủ, ngủ đúng giờ thường giúp bạn làm bài tỉnh táo hơn so với thức khuya ôn thêm vài trang.
Làm sao để không nghĩ mãi về một bài điểm thấp?
Đặt một khoảng thời gian cố định để nghĩ về nó, ví dụ mười lăm phút buổi chiều hôm sau, chia lỗi thành nhóm và chọn một việc để sửa. Ngoài khoảng đó, khi ý nghĩ quay lại, nhắc mình rằng đã có kế hoạch rồi.
Có nên giấu cha mẹ bài điểm thấp không?
Giấu thường làm nỗi lo kéo dài hơn. Nếu sợ phản ứng của cha mẹ, có thể mở lời bằng kế hoạch, như "bài này con được điểm thấp, con đã xem lỗi và định ôn lại phần này". Nói kèm hướng sửa thường giúp cuộc trò chuyện nhẹ hơn.
Cha mẹ nên nói gì khi con khóc vì điểm kém?
Trước hết là ở cạnh con và công nhận cảm xúc, như "con buồn vì bài này à". Chưa cần phân tích lỗi ngay. Khi con bình tĩnh lại, hỏi con thấy phần nào khó, và nhắc rằng một bài kiểm tra không nói lên con là ai.
Sinh viên đại học lo điểm học bổng thì có khác gì học sinh không?
Áp lực có thêm yếu tố tài chính nên thật hơn, nhưng cách đi qua vẫn giống nhau: tách điểm khỏi giá trị bản thân, ôn có giới hạn, ngủ đủ. Có thể hỏi phòng công tác sinh viên về điều kiện học bổng để biết rõ mức cần đạt thay vì đoán.