CauToan.comCầu Toàn
Trì hoãn vì sợ chưa hoàn hảo

Chỉ làm được khi sát hạn chót: người cầu toàn và thói quen nước đến chân mới nhảy

Hạn chót tới sát mới bật được công tắc làm việc, xong thì kiệt sức. Vì sao người cầu toàn cần áp lực mới làm được và cách tạo mốc trung gian có người thật.

A Vietnamese woman works late at a home study desk lit by one lamp, a cold coffee cup beside her, seen through a half-open doorway

Nhiều người cầu toàn chỉ làm được khi sát hạn chót vì lúc đó nỗi sợ trễ hạn lớn hơn nỗi sợ làm chưa hay, và thiếu thời gian cho họ cái cớ để chấp nhận một bản chưa hoàn hảo. Áp lực hạn chót thật sự giúp họ bắt đầu, nhưng cái giá là giấc ngủ, sức khoẻ và chất lượng mà chính họ coi trọng.

Không cần bỏ hẳn áp lực, vì với nhiều người nó là động cơ thật. Cách bền hơn là tạo ra những mốc trung gian có người thật chờ, để áp lực đến sớm hơn và chia đều hơn. Bài này giải thích vì sao hạn chót "bật công tắc", cái giá ít được đếm, một tình huống cụ thể, ví dụ tính ngược từ hạn chót và câu nói mẫu khi bàn mốc với sếp.

Vì sao hạn chót bật được công tắc làm việc

Khi còn nhiều thời gian, người cầu toàn đứng trước một câu hỏi khó: làm sao cho thật tốt? Câu hỏi này không có đáy, vì luôn có thể tốt hơn. Đứng trước câu hỏi không đáy, đầu óc chọn cách né. Khi hạn chót chỉ còn một hai ngày, câu hỏi tự đổi thành: làm sao cho xong? Câu hỏi này có đáy rõ ràng, và người cầu toàn trả lời nó rất giỏi.

Thiếu thời gian còn làm thêm một việc tinh tế: nó cho phép bản chưa hoàn hảo. "Mình chỉ có một đêm, làm được thế này là tốt rồi." Câu này người cầu toàn hiếm khi tự nói với mình lúc còn hai tuần. Hạn chót, theo cách đó, đóng vai một người cho phép mà họ không tự làm được.

Cuối cùng là cảm giác tập trung đặc biệt lúc làm gấp. Mọi thứ khác biến mất, đầu óc chạy nhanh, có khi còn thấy mình làm tốt hơn lúc bình thường. Cảm giác này rất dễ chịu và dễ nhớ, nên người ta tin rằng "mình làm việc tốt nhất dưới áp lực". Có thể đúng với một số việc, nhưng thường người ta nhớ cái hưng phấn mà quên những đêm mất ngủ và những lỗi nhỏ lọt qua vì không còn thời gian soát.

Cái giá của làm gấp mà người cầu toàn ít đếm

Giấc ngủ và sức khoẻ. Một đêm thức trắng thường kéo theo hai ba ngày uể oải. Nếu tháng nào cũng có vài hạn chót, cơ thể gần như không có lúc hồi lại. Nhiều người chỉ nhận ra khi đã mệt kéo dài.

Chất lượng thật. Người cầu toàn coi trọng chất lượng nhất, nhưng làm gấp lại là cách chắc chắn nhất để có lỗi. Không có thời gian để nghỉ một đêm rồi đọc lại, không có thời gian để ai góp ý.

Những người làm cùng. Đồng nghiệp chờ phần của bạn để làm tiếp, người nhà chờ bạn ăn cơm. Làm gấp của một người thường thành làm gấp của nhiều người.

Những thứ bị đẩy ra. Trong những ngày dồn, bữa ăn, việc nhà, cuộc hẹn với bạn bè đều bị gạt đi. Sau đó lại phải bù, và vòng quay mới bắt đầu.

Cảm giác về bản thân. Dù xong việc, nhiều người cầu toàn vẫn không vui vì biết lẽ ra mình làm tốt hơn. Cảm giác ấy chồng lên mỗi lần, và dần thành niềm tin "mình là người không kỷ luật".

Tình huống: chị Vy và kế hoạch sự kiện cuối năm

Chị Vy làm truyền thông nội bộ, được giao lên kế hoạch tiệc tất niên cho công ty hơn hai trăm người, hạn nộp ban giám đốc trong ba tuần. Chị có nhiều ý hay, muốn lần này phải khác hẳn các năm trước. Hai tuần đầu, chị xem rất nhiều ý tưởng, ghi chép rải rác, gọi hỏi vài địa điểm, nhưng chưa có một bản kế hoạch nào thành hình.

Bốn ngày cuối, chị làm liền một mạch. Chị xin nghỉ tập thể dục, ăn trưa tại bàn, về nhà làm tiếp tới hai giờ sáng. Bản kế hoạch nộp đúng hạn, ban giám đốc duyệt với vài góp ý. Nhưng hai địa điểm chị thích nhất đã kín lịch vì chị liên hệ muộn, và chị phải chọn phương án thứ ba.

Năm sau, chị thử chia lại: hẹn với trưởng phòng ba mốc nhỏ trong ba tuần. Cuối tuần một gửi ba hướng chủ đề, mỗi hướng một đoạn. Giữa tuần hai gửi danh sách địa điểm đã hỏi giá. Cuối tuần hai gửi bản kế hoạch thô. Mỗi mốc có người thật chờ, nên áp lực "sát hạn" đến ba lần, mỗi lần nhẹ.

Chị vẫn thấy hồi hộp trước mỗi mốc, và vẫn muốn sửa thêm. Nhưng năm đó chị đặt được địa điểm mình thích nhất, ngủ đủ giấc trong suốt ba tuần, và bản kế hoạch cuối gọn hơn hẳn nhờ góp ý ở mốc giữa.

Mốc tự đặt nào có tác dụng, mốc nào không

Nhiều người cầu toàn đã thử tự đặt hạn sớm hơn và thấy không ăn thua, vì biết đó là hạn giả. Mốc có tác dụng thường có những đặc điểm sau:

Kiểu mốcThường có tác dụng khôngVì sao
Tự ghi trong sổ, không ai biếtÍtBiết rõ lùi lại cũng không ai hay
Hẹn gửi bản thô cho sếp hoặc đồng nghiệpNhiềuCó người thật chờ, ngại thất hứa
Hẹn một người bạn cùng ngồi làmNhiềuCó mặt người khác giúp vào việc
Đặt báo thức nhắc nhởÍtDễ tắt, không có hậu quả
Lịch chung của nhóm có ghi mốcKháCả nhóm cùng thấy
Gắn mốc với việc cần làm tiếp ngayNhiềuBước sau phụ thuộc bước trước

Điểm chung của các mốc có tác dụng là có một người khác, hoặc một hậu quả thật, nằm ở mốc đó. Người cầu toàn rất giữ lời với người khác, kể cả khi khó giữ lời với chính mình. Dùng đúng điểm mạnh này thay vì cố ép ý chí.

Chỉ cần một hai mốc như vậy cho mỗi việc lớn là đủ; đặt quá nhiều mốc lại biến thành một kiểu áp lực mới.

Tính ngược từ hạn chót: một ví dụ

Lấy một việc có hạn trong mười ngày, ước tính cần khoảng tám tiếng làm. Thay vì để tám tiếng ấy rơi vào hai đêm cuối, tính ngược như sau:

  1. Trừ hai ngày cuối làm vùng đệm cho việc phát sinh và sửa theo góp ý. Còn tám ngày làm việc.
  2. Chia tám tiếng ra bốn phần, mỗi phần khoảng hai tiếng: thu thập, làm bản thô, sửa lượt một, hoàn thiện.
  3. Đặt mỗi phần vào hai ngày, mỗi ngày khoảng một tiếng. Phần thu thập ngày một và hai, bản thô ngày ba và bốn, sửa ngày năm và sáu, hoàn thiện ngày bảy và tám.
  4. Chọn hai mốc có người thật: cuối ngày bốn gửi bản thô cho đồng nghiệp xem, cuối ngày tám gửi bản hoàn thiện cho sếp. Hai ngày còn lại là đệm.
  5. Ghi giờ làm cụ thể vào lịch mỗi ngày, ưu tiên khung giờ bạn tỉnh táo nhất. Một tiếng buổi sáng thường hiệu quả hơn hai tiếng lúc nửa đêm.

Phép tính này không cần chính xác. Cái nó làm được là biến "còn mười ngày" mơ hồ thành "hôm nay mình cần làm một tiếng phần thu thập". Câu sau dễ bắt đầu hơn nhiều so với câu trước.

Nếu bạn quen làm gấp, đừng kỳ vọng tuần đầu đi đúng hết kế hoạch. Chỉ cần mốc bản thô được giữ là đã khác hẳn những lần trước.

Khi đã lỡ dồn tới đêm cuối: giữ gì, bỏ gì

Thay đổi thói quen cần thời gian, nên chắc chắn vẫn có lúc bạn rơi vào đêm cuối. Khi đó, người cầu toàn hay tự làm khó mình thêm bằng cách vẫn muốn mọi thứ hoàn hảo trong vài tiếng. Bảng dưới giúp chọn nhanh:

Nên giữNên bỏ hoặc để sau
Phần cốt lõi mà người nhận cần để dùng đượcPhần trang trí, hình minh hoạ thêm, định dạng cầu kỳ
Một lượt soát lỗi số liệu, tên riêngLượt đổi câu chữ lần thứ ba, thứ tư
Một giấc ngủ ít nhất vài tiếng trước khi nộpThức trắng để chỉnh những chỗ chỉ mình thấy
Một dòng ghi chú gửi kèm nói rõ phần nào còn sơ sàiIm lặng và hy vọng không ai nhận ra
Bữa ăn đơn giản để giữ sứcBỏ bữa vì tiếc thời gian

Dòng ghi chú gửi kèm rất đáng làm. Một câu như "phần phụ lục em làm sơ, nếu anh cần chi tiết em bổ sung trong tuần sau" giúp người nhận hiểu tình hình, và giúp bạn bỏ được gánh phải hoàn hảo trong đêm. Người cầu toàn ngại thừa nhận phần còn sơ sài, nhưng nói trước luôn nhẹ hơn bị phát hiện sau.

Sau đêm cuối, đừng vội tự hứa "lần sau không bao giờ thế nữa". Thay vào đó, hôm sau dành năm phút ghi lại mốc nào lẽ ra nên có, để lần tới đặt mốc đó ngay từ ngày nhận việc.

Bàn mốc với sếp và tự theo dõi

Nhiều người ngại xin sếp xem bản thô vì sợ bị đánh giá là chưa chuẩn bị. Thực tế, phần lớn người quản lý thích được thấy tiến độ sớm. Vài câu nói mẫu:

  • Khi nhận việc: "Dạ em nhận. Để làm cho sát ý anh, em gửi anh bản phác vào thứ Năm tuần này để anh góp hướng, rồi em hoàn thiện trước hạn được không ạ?"
  • Khi gửi bản thô: "Em gửi chị bản thô, phần số liệu còn chờ phòng kế toán. Chị xem giúp em hướng đi đã đúng chưa, câu chữ em sẽ chỉnh sau ạ."
  • Khi thấy có nguy cơ trễ: "Em báo sớm là phần này em cần thêm hai ngày vì chờ số liệu. Các phần khác em vẫn gửi đúng hẹn."
  • Tự theo dõi: sau mỗi việc có hạn, ghi một dòng "mốc nào mình giữ được, đêm cuối có phải thức khuya không". Không chấm điểm, chỉ để thấy dần những lần không phải thức trắng.

Nếu dù đã thử nhiều cách, cuộc sống của bạn vẫn xoay quanh những đợt làm gấp rồi kiệt sức, kèm mất ngủ, hay quên, mệt mỏi kéo dài, nên dành thời gian gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý tại cơ sở y tế có chuyên môn để được xem xét kỹ hơn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao mình chỉ làm được khi sát hạn chót?

Lúc sát hạn, nỗi sợ trễ hạn lấn át nỗi sợ làm chưa hay, và câu hỏi làm sao cho tốt nhất đổi thành làm sao cho xong, dễ trả lời hơn. Thiếu thời gian cũng cho bạn cái cớ chấp nhận bản chưa hoàn hảo.

Làm việc dưới áp lực có thật sự hiệu quả hơn không?

Một số người thấy tập trung hơn khi gấp, nhưng thường đổi lại bằng giấc ngủ, sức khoẻ và những lỗi lọt qua vì không có thời gian soát. Áp lực chia thành nhiều mốc nhỏ thường cho kết quả ổn định hơn một đợt dồn.

Tự đặt hạn chót sớm hơn có tác dụng không?

Hạn chót chỉ mình biết thường ít tác dụng vì bạn biết lùi lại cũng không sao. Mốc có người thật chờ, như hẹn gửi bản thô cho đồng nghiệp hay sếp, có tác dụng hơn hẳn.

Xin sếp xem bản thô có bị đánh giá thấp không?

Phần lớn người quản lý thích thấy tiến độ sớm và góp hướng trước, vì điều đó giảm rủi ro cho cả nhóm. Hãy nói rõ đó là bản thô và bạn cần góp ý về hướng đi.

Làm sao để không thức khuya mỗi khi có hạn chót?

Tính ngược từ hạn chót, chia việc thành từng phần đặt vào các ngày, chừa vùng đệm cuối và tạo ít nhất một mốc giữa có người khác chờ. Ưu tiên làm vào giờ bạn tỉnh táo nhất.

Làm gấp rồi kiệt sức nhiều lần có đáng lo không?

Nếu vòng làm gấp rồi kiệt sức lặp đi lặp lại kèm mất ngủ, mệt kéo dài và ảnh hưởng sức khoẻ, bạn nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý tại cơ sở y tế có chuyên môn để được xem xét kỹ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138