CauToan.comCầu Toàn
Cầu toàn trong học hành

Nói chuyện với con cầu toàn về học hành: câu nên nói và câu nên tránh

Nói gì khi con khóc vì một lỗi, hỏi mãi "thế này được chưa", hay đòi học tới khuya? Những câu nên nói, câu nên tránh và lúc nào nên mở lời.

A Vietnamese father and his son walk side by side along a quiet tree-lined path in the early evening, seen from behind, the boy carrying a school bag, golden light

Với con cầu toàn, câu cha mẹ nói về học hành có sức nặng lớn hơn cha mẹ nghĩ. Những câu nên nói là câu ghi nhận cách con làm và cảm xúc của con, tách con người con khỏi kết quả; những câu nên tránh là câu so sánh, câu chỉ hỏi về điểm, và cả những lời khen đặt con lên một chuẩn khó giữ như "con lúc nào cũng giỏi nhất".

Không có câu thần kỳ nào làm con hết lo ngay, và cha mẹ cũng không cần nói đúng mọi lúc. Điều tạo khác biệt là hướng chung của những cuộc trò chuyện lặp lại hàng ngày. Phần dưới đây gợi ý chọn lúc nói, đổi cách khen, nói gì khi con khóc vì điểm hay hỏi đi hỏi lại, chia sẻ lỗi của chính cha mẹ, điều cần để ý khi cha mẹ cũng là người cầu toàn, và cách nhận ra cuộc trò chuyện đang có tác dụng.

Chọn lúc để nói chuyện

Nhiều cuộc trò chuyện về học hành diễn ra vào những lúc khó nhất: ngay khi con vừa cầm bài điểm kém về, khi con đang khóc trên bàn học lúc mười một giờ đêm, hoặc khi cha mẹ vừa đi làm về mệt. Những lúc đó, con khó nghe được gì ngoài cảm giác mình đang bị đánh giá.

Lúc tốt để nói chuyện thường là khi cả hai bên thư thả và không có việc học trước mặt: trên đường đi học về, khi cùng nấu bữa tối, khi đi dạo cuối tuần. Trẻ tuổi teen đặc biệt dễ mở lòng khi ngồi cạnh nhau nhìn về một phía, như trên xe hay khi cùng làm việc gì đó, hơn là ngồi đối diện nhìn thẳng vào mắt.

Ngay lúc con đang căng thẳng, việc của cha mẹ chủ yếu là ở cạnh và làm dịu, không phải dạy dỗ. Một câu ngắn là đủ: "Con đang mệt lắm phải không, nghỉ một chút rồi tính." Phần bàn kỹ về cách học, cách nhìn lỗi, để dành cho hôm sau.

Một gợi ý nữa là đừng để mọi cuộc trò chuyện với con đều về học. Nếu con chỉ nghe cha mẹ hỏi về bài vở, điểm số, con dễ hiểu rằng đó là điều duy nhất cha mẹ quan tâm. Hỏi con về bạn bè, sở thích, chuyện vui trong ngày cũng là cách nói với con rằng con quan trọng hơn kết quả học tập.

Đổi cách khen và cách hỏi: câu thường nói và câu thay thế

Những câu ở cột trái rất phổ biến và đều xuất phát từ ý tốt. Với con cầu toàn, chúng có thể vô tình đặt thêm một chuẩn mà con cố giữ. Cột phải là gợi ý thay thế:

Câu thường nóiVì sao dễ thành áp lựcCâu thay thế
Con giỏi quá, lúc nào cũng điểm cao nhất.Con hiểu rằng phải luôn cao nhất mới được khenMẹ thấy con đã ôn rất đều tuần này.
Hôm nay được mấy điểm?Điểm là điều đầu tiên cha mẹ quan tâmHôm nay ở lớp có gì hay không con?
Sao bạn được điểm cao hơn con?So sánh làm con thấy mình thuaBài này con thấy phần nào khó nhất?
Lần sau phải cẩn thận hơn nữa.Con vốn đã quá cẩn thận, thêm chuẩn mớiLỗi này ai cũng có lúc gặp. Con muốn xem lại cùng bố không?
Con thông minh thế thì phải làm được.Không làm được nghĩa là không thông minhBài khó thật. Con thử cách nào rồi?
Thôi đừng khóc nữa, có gì đâu.Cảm xúc của con bị gạt điCon buồn vì bài này à. Mẹ ngồi đây với con.

Không cần bỏ hẳn lời khen về kết quả. Chỉ cần lời khen về cách con làm, sự kiên trì và việc con dám thử xuất hiện thường xuyên hơn. Với con cầu toàn, nghe được "con đã cố gắng" quý hơn nhiều so với "con giỏi nhất".

Khi con khóc hoặc cáu vì một lỗi nhỏ

Bước một: gọi tên cảm xúc. "Con đang bực vì phép tính này sai à." Gọi tên giúp con thấy được hiểu, và thường làm cơn bực giảm xuống nhanh hơn so với khuyên con bình tĩnh.

Bước hai: chưa vội sửa lỗi. Khi con đang khóc, giải thích cách làm đúng thường không vào. Chờ con dịu lại, có khi chỉ vài phút, có khi phải sang hôm sau.

Bước ba: đặt lỗi về đúng kích thước. "Một phép tính sai trong cả trang bài. Phần còn lại con làm đúng hết." Không nói "có gì đâu", mà mô tả đúng mức của lỗi.

Bước bốn: mời con chọn cách xử lý. "Con muốn gạch đi viết lại phép này, hay nghỉ một chút rồi làm tiếp?" Cho con lựa chọn giúp con lấy lại cảm giác kiểm soát mà không cần làm lại cả bài.

Bước năm: ghi nhận khi con vượt qua. Sau khi con xử lý xong: "Lúc nãy con bực lắm, mà con vẫn làm tiếp được. Bố thấy thế là giỏi." Đây là lời khen dành cho cách con đối diện với lỗi, điều con cần học nhất.

Điều nên tránh. Tránh trêu đùa ("có thế mà cũng khóc"), tránh so sánh với anh chị em, tránh làm hộ bài cho con nhanh xong. Làm hộ giúp tối nay yên, nhưng con mất cơ hội học cách đi qua cảm giác khó chịu.

Khi con hỏi lần thứ năm "thế này được chưa"

Con cầu toàn hay hỏi đi hỏi lại để tìm sự yên tâm. Cha mẹ trả lời "được rồi" một lần là tự nhiên, nhưng trả lời mãi thì con dễ phụ thuộc vào câu trả lời của người khác mà không tự tin vào đánh giá của mình. Một số cách đáp lại:

  • Lần đầu, trả lời bình thường và cụ thể: "Được rồi con, bài có đủ ba ý cô yêu cầu."
  • Khi con hỏi lại: "Con tự đọc lại yêu cầu xem đã đủ chưa, rồi nói mẹ nghe." Chuyển việc đánh giá về cho con.
  • Khi con vẫn hỏi tiếp: "Mẹ thấy con hỏi mấy lần rồi. Mẹ nghĩ con đang lo lắm. Bài đã đủ rồi, giờ mình cất đi nhé."
  • Thoả thuận trước với con: "Mỗi bài mẹ xem giúp một lần thôi nhé, lần sau con tự quyết."
  • Ghi nhận khi con tự quyết được: "Hôm nay con tự kiểm tra rồi cất bài, không cần hỏi mẹ. Mẹ thấy con tự tin hơn rồi đấy."

Lúc đầu con có thể khó chịu khi cha mẹ không trả lời ngay. Hãy giữ giọng nhẹ nhàng và kiên trì. Nếu việc hỏi lại, kiểm tra lại đã nhiều tới mức con không thể dừng, mất hàng giờ mỗi tối và rất khổ sở khi bị ngắt, nên đưa con tới chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ chuyên khoa tại cơ sở y tế có chuyên môn để được tư vấn.

Kể cho con nghe về lỗi của chính cha mẹ

Con cầu toàn thường tin rằng người lớn, nhất là cha mẹ, hiếm khi sai. Khi cha mẹ chỉ kể về thành tích ngày xưa, con càng thấy chuẩn mình phải đạt thật cao. Kể cho con nghe về lỗi của mình, và mình đã đi qua lỗi đó thế nào, là một trong những cách dạy nhẹ nhàng mà hiệu quả nhất.

Có thể là chuyện ngày xưa thi trượt một môn, chuyện từng nói sai trước lớp, hay chuyện hôm nay ở chỗ làm nộp báo cáo có lỗi. Điều quan trọng là kể cả phần sau: "Lúc đó bố xấu hổ lắm, nhưng bố hỏi lại thầy, học lại phần đó, và kỳ sau bố làm được." Phần sau cho con thấy lỗi không phải điểm kết thúc.

Cha mẹ cũng có thể để con thấy mình sửa lỗi nhỏ hàng ngày một cách thoải mái: nấu ăn mặn thì cười rồi thêm nước, ghi nhầm lịch thì nói "mẹ nhầm, sửa lại thôi". Trẻ học nhiều từ việc nhìn người lớn phản ứng hơn là từ lời khuyên.

Không cần kể quá nhiều hay biến thành bài học có kết luận. Một câu chuyện ngắn đúng lúc, như khi con vừa gặp một lỗi tương tự, thường đọng lại lâu hơn.

Khi chính cha mẹ cũng là người cầu toàn

Nhiều cha mẹ nhận ra con mình cầu toàn rồi giật mình thấy mình cũng vậy: nhà phải gọn, việc phải chuẩn, báo cáo phải không sai một chữ. Điều này không có nghĩa cha mẹ đã làm con như vậy; tính cách hình thành từ rất nhiều yếu tố. Nhưng nó có nghĩa là cha mẹ hiểu cảm giác của con rõ hơn ai hết, và cũng có thể vô tình truyền thêm chuẩn cho con qua những việc nhỏ.

Một vài điều nên để ý: phản ứng của mình khi con làm đổ nước, xếp đồ chưa gọn, viết chữ chưa đều; cách mình nói về lỗi của bản thân trước mặt con, như "mẹ ngu thật", "bố làm hỏng hết rồi". Những câu tự trách đó con nghe và học cách nói với chính mình.

Cha mẹ cầu toàn có thể cùng con tập: cả nhà chọn một việc làm ở mức "đủ tốt" mỗi tuần, như bữa tối đơn giản hơn, phòng khách gọn vừa phải, rồi kể cho nhau nghe cảm giác thế nào. Khi con thấy cha mẹ cũng đang tập, con bớt thấy mình là người duy nhất phải thay đổi.

Nếu cha mẹ thấy chính mình mệt mỏi kéo dài vì những đòi hỏi với bản thân, tìm tới chuyên gia tâm lý cho chính mình cũng là một cách chăm sóc con.

Nhận ra cuộc trò chuyện đang có tác dụng

Thay đổi ở trẻ cầu toàn thường chậm và không đều. Thay vì chờ con hết lo hoàn toàn, để ý những dấu hiệu nhỏ dưới đây trong vài tháng:

  • Con kể với cha mẹ khi bị điểm thấp, thay vì giấu.
  • Thời gian con khóc hay bực sau một lỗi ngắn lại, từ cả buổi tối còn một lúc.
  • Con tự nói câu nhẹ nhàng với mình, như "sai thì sửa thôi", dù chỉ thỉnh thoảng.
  • Con hỏi "thế này được chưa" ít lần hơn trong một buổi học.
  • Con dám thử bài khó hoặc hoạt động mới mà trước đây con né.
  • Con nói về những chuyện ở trường ngoài điểm số.

Có thể ghi lại những dấu hiệu này trong sổ riêng của cha mẹ, không cho con xem và không biến thành bảng chấm điểm. Đọc lại sau ba tháng thường giúp cha mẹ thấy con đã đi được một đoạn, điều rất khó nhận ra khi nhìn từng ngày.

Nếu sau một thời gian dài mà con vẫn lo âu nhiều, mất ngủ, né đi học hoặc thường xuyên nói những điều tiêu cực về bản thân, nên đưa con tới chuyên gia tâm lý tại cơ sở y tế có chuyên môn.

Câu hỏi thường gặp

Khen con học giỏi có làm con cầu toàn hơn không?

Khen không phải điều xấu. Điều cần để ý là khen gì: chỉ khen kết quả và khen bằng so sánh dễ làm con thấy phải luôn giỏi nhất. Khen sự cố gắng, cách làm và việc con dám thử giúp con thấy được yêu quý mà không phụ thuộc điểm số.

Có nên hứa thưởng khi con đạt điểm cao không?

Với con cầu toàn, phần thưởng gắn với điểm cao có thể làm áp lực tăng thêm và làm con sợ hơn khi không đạt. Nếu muốn thưởng, có thể gắn với sự cố gắng hoặc với việc hoàn thành một giai đoạn, như đi chơi sau mùa thi bất kể kết quả.

Con tuổi teen không muốn nói chuyện về học hành thì làm sao?

Đừng ép. Hãy giữ những cuộc trò chuyện về chuyện khác, ở những lúc thư thả như trên xe hay khi cùng làm việc gì đó. Khi con thấy cha mẹ không chỉ quan tâm điểm số, con thường tự kể nhiều hơn.

Bố và mẹ có cách nói khác nhau với con thì có sao không?

Khác cách nói là bình thường, nhưng nên thống nhất hướng chung, như không so sánh con và không chỉ hỏi về điểm. Có thể bàn riêng với nhau trước khi nói chuyện với con về những chuyện quan trọng.

Ông bà hay so sánh con với anh chị họ thì cha mẹ nên làm gì?

Cha mẹ nên trao đổi riêng với ông bà về việc con đang rất áp lực, nhờ ông bà hỏi con về chuyện khác. Trước mặt con, cha mẹ có thể chuyển câu chuyện nhẹ nhàng, rồi sau đó nói với con rằng mỗi người có cách học khác nhau.

Nói chuyện mãi mà con vẫn lo thì có phải cha mẹ nói sai không?

Không hẳn. Tính cầu toàn thay đổi chậm, và có những trường hợp con cần thêm sự hỗ trợ của người có chuyên môn. Khi nỗi lo kéo dài và ảnh hưởng ăn ngủ, đi học, hãy đưa con tới chuyên gia tâm lý tại cơ sở y tế có chuyên môn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138