Người cầu toàn khó chọn ngành vì tin rằng chỉ có một lựa chọn đúng duy nhất và mọi lựa chọn khác đều là sai lầm không sửa được. Cách gỡ là đổi câu hỏi từ "ngành nào hoàn hảo cho mình" sang "ngành nào đủ tốt để bắt đầu", rồi thu hẹp lựa chọn bằng tiêu chí và trải nghiệm nhỏ thay vì đọc thêm thông tin vô hạn.
Chọn ngành là quyết định quan trọng, nên cân nhắc kỹ là điều nên làm. Nhưng với người cầu toàn, cân nhắc dễ trượt thành trì hoãn tới sát hạn nộp hồ sơ, rồi chọn vội trong lo âu. Phần dưới đây giải thích vì sao quyết định này khó riêng với người cầu toàn, cách đổi câu tự nói, các bước thu hẹp lựa chọn, một bảng tiêu chí có trọng số làm ví dụ, cách tìm hiểu bằng trải nghiệm, nói chuyện với cha mẹ, và điều gì xảy ra nếu sau này thấy chưa hợp.
Vì sao chọn ngành đặc biệt khó với người cầu toàn
Lan học lớp 12, học đều các môn, thích cả Sinh học lẫn vẽ. Từ đầu năm, Lan đã đọc thông tin của hàng chục ngành, hỏi anh chị khoá trên, làm vài bài tự tìm hiểu sở thích. Càng đọc, Lan càng thấy ngành nào cũng có điểm chưa ổn: ngành này khó xin việc, ngành kia học lâu, ngành nọ không hợp tính. Tới tháng nộp hồ sơ, danh sách của Lan vẫn còn mười một ngành.
Câu chuyện của Lan cho thấy ba điều khiến chọn ngành khó với người cầu toàn. Thứ nhất, không có dữ liệu nào đủ để chắc chắn, mà người cầu toàn chỉ muốn quyết khi chắc chắn. Thứ hai, quyết định này có vẻ không thể làm lại, nên mỗi lựa chọn mang sức nặng rất lớn. Thứ ba, chọn một ngành nghĩa là bỏ những ngành khác, và người cầu toàn sợ cảm giác tiếc nuối về con đường không đi.
Kết quả thường là tìm thêm thông tin, vì tìm thông tin cho cảm giác đang làm việc mà không phải quyết. Nhưng sau một mức nào đó, thêm thông tin không làm quyết định rõ hơn mà chỉ làm danh sách lý do lo dài thêm.
Nhận ra mình đang ở vòng lặp này là bước đầu tiên. Bước tiếp theo là chấp nhận rằng bạn sẽ quyết khi còn chưa chắc hoàn toàn, như mọi người khác, và điều đó không có nghĩa là quyết ẩu.
Đổi câu tự nói khi phân vân
Những câu cũ dưới đây nghe hợp lý nên ít ai đặt câu hỏi về chúng. Câu mới không phủ nhận sự quan trọng của quyết định, chỉ đặt nó vào đúng tầm:
| Câu cũ | Câu mới |
|---|---|
| Phải chọn đúng ngành ngay từ đầu. | Mình chọn ngành đủ tốt để bắt đầu, rồi tiếp tục điều chỉnh khi hiểu mình hơn. |
| Chọn sai là hỏng cả đời. | Nhiều người đổi hướng sau năm nhất, sau khi ra trường, và vẫn làm tốt. |
| Mình cần thêm thông tin trước khi quyết. | Mình đã có đủ thông tin chính. Thêm thông tin lúc này chủ yếu là để hoãn. |
| Ngành này có điểm chưa ổn nên không chọn được. | Ngành nào cũng có điểm chưa ổn. Mình chọn điểm chưa ổn nào mình chịu được. |
| Lỡ sau này tiếc vì không chọn ngành kia. | Tiếc một chút là bình thường. Sở thích kia vẫn có thể giữ ngoài giờ học. |
Chép câu mới hợp với mình nhất lên một mảnh giấy và để ở bàn học trong mùa chọn ngành. Khi thấy mình lại mở thêm một trang thông tin thứ hai mươi về cùng một ngành, đọc câu đó một lần.
Thu hẹp từ nhiều ngành xuống ba lựa chọn
Mục tiêu không phải tìm ngành hoàn hảo mà là có ba lựa chọn đủ tốt để so sánh nghiêm túc. Có thể làm trong hai đến ba tuần:
- Viết ra mọi ngành đang cân nhắc, không lọc. Danh sách dài cũng được.
- Gạch những ngành có điều kiện cứng không đáp ứng được: tổ hợp môn không hợp, học phí vượt khả năng gia đình, trường quá xa mà không thể đi.
- Gạch những ngành mà nghĩ tới việc học bốn năm thấy nặng nề, dù nghe có vẻ tốt.
- Với mỗi ngành còn lại, viết một câu "mình muốn học ngành này vì...". Ngành nào không viết được lý do của chính mình thì tạm gạch.
- Chọn ra ba ngành còn lại có lý do rõ nhất. Nếu còn nhiều hơn, nhờ một người tin cậy hỏi mình vài câu về từng ngành.
- Đặt một hạn quyết định trước hạn nộp hồ sơ ít nhất hai tuần, ghi vào sổ và báo với người nhà.
Gạch một ngành không có nghĩa là ngành đó không tốt hay mình không làm được. Nó chỉ có nghĩa là trong lúc này, mình chọn tập trung vào hướng khác. Các bước trên cố ý dùng những câu hỏi đơn giản, vì với người cầu toàn, câu hỏi càng phức tạp càng dễ thành cớ để phân tích thêm.
Bảng tiêu chí có trọng số: một ví dụ tính
Khi đã còn ba ngành, một bảng tiêu chí giúp so sánh bằng con số thay vì cảm giác lo. Đây là ví dụ của Lan với ba ngành Điều dưỡng, Thiết kế đồ hoạ và Công nghệ sinh học. Trọng số do Lan tự đặt, từ một tới ba; mỗi ngành được Lan cho từ một tới năm theo từng tiêu chí.
| Tiêu chí (trọng số) | Điều dưỡng | Thiết kế đồ hoạ | Công nghệ sinh học |
|---|---|---|---|
| Mình thích nội dung học (3) | 3 → 9 | 5 → 15 | 4 → 12 |
| Hợp với sức học hiện tại (2) | 4 → 8 | 4 → 8 | 3 → 6 |
| Gia đình lo được chi phí (3) | 4 → 12 | 3 → 9 | 4 → 12 |
| Cơ hội làm việc gần nhà (2) | 5 → 10 | 3 → 6 | 2 → 4 |
| Tổng | 39 | 38 | 34 |
Hai ngành đứng đầu chỉ cách nhau một chút. Kết quả này không nói Lan phải chọn Điều dưỡng, mà cho thấy cả hai ngành đều là lựa chọn đủ tốt và không có lựa chọn nào sai rõ ràng. Với người cầu toàn, nhận ra điều đó thường làm nỗi sợ chọn sai nhẹ đi nhiều.
Bảng tiêu chí là công cụ hỗ trợ, không phải máy ra quyết định. Nếu nhìn kết quả mà trong lòng thấy hụt hẫng, đó cũng là thông tin quý: có thể một tiêu chí bạn chưa đặt đủ trọng số.
Tìm hiểu bằng trải nghiệm nhỏ thay vì đọc thêm
Đọc thông tin cho biết ngành đó là gì, còn trải nghiệm cho biết mình cảm thấy thế nào khi làm việc đó. Một vài cách trải nghiệm nhỏ trước khi quyết:
- Nói chuyện với một sinh viên năm hai hoặc năm ba của ngành, hỏi về một ngày học bình thường chứ không chỉ hỏi về cơ hội việc làm.
- Làm thử một việc nhỏ của nghề: muốn học thiết kế thì thử làm một tấm thiệp cho người thân, muốn học điều dưỡng thì tìm hiểu qua người thân đang làm trong ngành y.
- Tham gia ngày hội tư vấn tuyển sinh của các trường và để ý mình hứng thú với gian nào.
- Học thử một bài giảng miễn phí về một môn cơ bản của ngành, xem mình có muốn nghe tiếp không.
- Ghi lại cảm giác sau mỗi trải nghiệm bằng một hai câu, không chấm điểm.
Đặt giới hạn: mỗi ngành trong ba lựa chọn chỉ cần một hai trải nghiệm. Mục tiêu là có thêm cảm nhận thật để đưa vào bảng tiêu chí, không phải trải nghiệm hết mọi thứ trước khi quyết.
Chốt quyết định khi tới hạn
Tới hạn quyết định đã đặt, người cầu toàn thường thấy mình vẫn chưa sẵn sàng. Cảm giác đó gần như chắc chắn xuất hiện, nên chuẩn bị trước cách đi qua nó:
- Nhìn lại bảng tiêu chí và ghi chép trải nghiệm một lần cuối, trong một buổi, không mở thêm nguồn mới.
- Chọn ngành đứng đầu, hoặc nếu hai ngành sát nhau, chọn ngành mà khi tưởng tượng đã nộp hồ sơ, bạn thấy nhẹ lòng hơn.
- Viết ba lý do vì sao chọn ngành này, bằng lời của mình, cất vào sổ. Sau này khi phân vân, đọc lại để nhớ mình đã quyết dựa trên điều gì.
- Xếp các ngành còn lại làm nguyện vọng sau theo đúng thứ tự trong bảng, thay vì nghĩ lại từ đầu.
- Nộp hồ sơ và báo cho người nhà. Hành động cụ thể giúp khép lại vòng phân vân.
- Ngừng đọc thông tin so sánh các ngành trong vài tuần sau đó. Đọc thêm lúc này chỉ nuôi cảm giác tiếc.
Sau khi chốt, việc thấy hơi bất an trong vài ngày là bình thường, không phải dấu hiệu chọn sai. Tự nhắc: "Mình đã quyết bằng thông tin tốt nhất mình có lúc này. Phần còn lại mình sẽ học và điều chỉnh dần."
Nói chuyện với cha mẹ khi ý khác nhau, và nếu sau này thấy chưa hợp
Cha mẹ có góc nhìn riêng, thường dựa vào kinh nghiệm và mong con ổn định. Khi ý cha mẹ khác ý mình, người cầu toàn dễ rơi vào hai thái cực: im lặng nghe theo rồi ấm ức, hoặc tranh luận gay gắt vì muốn bảo vệ lựa chọn hoàn hảo của mình. Cách nhẹ hơn là đưa cho cha mẹ thấy quá trình mình đã suy nghĩ. Câu mẫu: "Con đã thu hẹp còn ba ngành, đây là bảng con so sánh. Bố mẹ xem giúp con còn thiếu tiêu chí nào không ạ?"
Khi cha mẹ thấy con đã cân nhắc nghiêm túc, cuộc trò chuyện thường bớt căng. Nếu vẫn khác ý, có thể đề nghị: "Con xin thử tìm hiểu thêm ngành bố mẹ gợi ý trong một tuần, rồi mình nói chuyện lại." Đó không phải nhượng bộ mà là cho cả hai bên thêm thông tin.
Còn nếu đã chọn rồi, vào học một thời gian mới thấy chưa hợp thì sao? Với người cầu toàn, đây là kịch bản đáng sợ nhất, nhưng thực tế nó có nhiều lối ra: học thêm môn tự chọn, học song ngành, chuyển ngành theo quy định của trường, hoặc học xong rồi làm ở lĩnh vực gần. Những năm học đã qua không mất đi; kiến thức và kỹ năng vẫn đi theo bạn.
Nếu phân vân chọn ngành khiến bạn mất ngủ kéo dài, lo âu nhiều tuần liền hoặc không còn muốn làm gì, hãy chia sẻ với người thân và tìm tới chuyên gia tâm lý tại cơ sở y tế có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Không có ngành nào mình thật sự đam mê thì chọn thế nào?
Nhiều người không có một đam mê rõ ràng khi mười tám tuổi, và điều đó bình thường. Chọn ngành mình thấy hứng thú vừa phải, hợp sức học và điều kiện gia đình là đủ. Sự gắn bó thường lớn dần khi học sâu hơn.
Có nên chọn ngành theo bạn thân cho đỡ lo không?
Học cùng bạn thân giúp bớt bỡ ngỡ năm đầu, nhưng bốn năm học là của riêng bạn. Có thể đưa yếu tố có người quen vào bảng tiêu chí như một điểm cộng nhỏ, không nên là lý do chính.
Đổi ngành sau năm nhất có phải là thất bại không?
Không. Đổi ngành sau khi đã trải nghiệm là quyết định dựa trên hiểu biết thật về mình. Hỏi phòng đào tạo của trường về quy định chuyển ngành và những môn có thể được công nhận để tính toán cụ thể.
Làm bài trắc nghiệm sở thích nghề nghiệp có giúp chọn ngành không?
Có thể giúp gợi ý thêm hướng để cân nhắc, nhưng không nên coi kết quả là câu trả lời cuối cùng. Với người cầu toàn, làm quá nhiều bài trắc nghiệm khác nhau dễ thành một cách trì hoãn quyết định.
Thích một ngành nhưng sợ không giỏi bằng các bạn khác thì sao?
Hãy so với yêu cầu đầu vào và nội dung học, đừng so với những bạn giỏi nhất mà bạn biết. Ngành học nào cũng có người học ở nhiều mức khác nhau, và phần lớn sinh viên tiến bộ nhiều trong quá trình học.
Cha mẹ muốn con chọn ngành ổn định nhưng con thích ngành khác thì nên làm gì?
Lắng nghe lý do của cha mẹ trước, sau đó trình bày quá trình mình đã cân nhắc kèm bảng tiêu chí. Đề nghị cùng tìm hiểu thêm trong một khoảng thời gian rõ ràng, thay vì tranh luận ngay trong một buổi.