Người cầu toàn hay ôn thi quá sức vì muốn chắc chắn không có phần nào bị bỏ sót, nên cố ôn hết mọi thứ với cùng một mức kỹ. Cách ôn "đủ" là chia kiến thức thành phần đã vững, phần chưa chắc và phần chưa biết, dồn sức vào phần giữa, và lập lịch có chỗ trống thay vì kín từ sáng tới đêm.
Mùa thi lớn như thi cuối cấp hay thi cuối kỳ đại học kéo dài nhiều tuần, nên cách ôn quan trọng không kém lượng ôn. Phần dưới đây giúp nhận ra dấu hiệu ôn đã quá sức, hiểu vì sao người cầu toàn muốn ôn đủ trăm phần trăm, chia kiến thức thành ba nhóm, lập lịch ôn có chỗ trống với ví dụ tính cụ thể, giới hạn tài liệu, đi qua tuần cuối, và cách cha mẹ đồng hành mùa thi.
Dấu hiệu cho thấy ôn thi đã quá sức
Ôn chăm và ôn quá sức nhìn từ ngoài giống nhau. Những dấu hiệu sau giúp phân biệt, nhất là khi xuất hiện cùng lúc nhiều điều:
- Lịch ôn kín từ sáng tới khuya, không có buổi nào để nghỉ, và thấy tội lỗi mỗi khi nghỉ.
- Ôn lại nhiều lần những phần đã rất vững vì cảm giác "chưa chắc", trong khi phần yếu thì né.
- Liên tục mua hoặc tải thêm tài liệu, đề thi thử, dù tài liệu cũ chưa làm hết.
- Ngủ ít hơn hẳn so với bình thường, ăn vội hoặc bỏ bữa để có thêm giờ ôn.
- Đọc một trang nhiều lần mà không nhớ, dễ cáu với người nhà vì chuyện nhỏ.
- Mỗi lần làm đề thử được điểm chưa như ý là hoảng, tăng thêm giờ ôn thay vì xem lại cách ôn.
- Nghĩ về kỳ thi gần như suốt ngày, kể cả trong bữa ăn hay lúc định nghỉ.
Nếu bạn thấy mình trong nhiều dòng trên, không có nghĩa bạn đang làm sai. Bạn đang rất cố gắng, chỉ là sức đang được dùng chưa đúng chỗ. Điều chỉnh cách ôn thường giúp bạn ôn ít giờ hơn mà chắc hơn.
Vì sao người cầu toàn muốn ôn đủ trăm phần trăm
Với người cầu toàn, kỳ thi lớn giống một cánh cửa chỉ mở một lần, và mọi sơ suất đều có thể là lý do để cửa đóng. Vì vậy họ muốn kiểm soát mọi biến số: phải ôn hết mọi dạng bài, nhớ hết mọi công thức, làm hết mọi đề thử. Cảm giác an toàn chỉ có khi không còn chỗ nào trống.
Vấn đề là kiến thức của một kỳ thi lớn rộng tới mức không ai ôn được trăm phần trăm với cùng một mức kỹ. Khi cố làm điều đó, người cầu toàn thường dàn mỏng sức ra cho mọi thứ, hoặc tệ hơn là ôn đi ôn lại phần đã chắc vì ôn phần đó cho cảm giác dễ chịu, còn phần khó thì gây lo nên bị đẩy lùi.
Thử hình dung Khoa, học sinh lớp 12, giỏi phần hàm số nhưng ngại hình học không gian. Ba tuần trước kỳ thi, Khoa vẫn dành phần lớn thời gian làm thêm đề hàm số, vì mỗi bài làm đúng cho Khoa cảm giác mình đang tiến bộ. Phần hình học, nơi Khoa có nhiều chỗ để cải thiện nhất, lại nhận ít giờ nhất.
Nhận ra kiểu phân bổ này giúp bạn hiểu rằng ôn đủ không có nghĩa là ôn hết, mà là ôn đúng chỗ. Câu tự nhắc có thể là: "Mục tiêu của mình là làm tốt bài thi, không phải xoá hết nỗi lo."
Chia kiến thức thành ba nhóm
Trước khi lập lịch, lấy danh sách các chương hoặc chủ đề của mỗi môn và xếp vào ba nhóm. Cách xếp dựa vào việc tự làm thử vài bài, không dựa vào cảm giác.
| Nhóm | Dấu hiệu nhận biết | Cách ôn | Phần thời gian gợi ý |
|---|---|---|---|
| Đã vững | Làm đúng phần lớn bài thử mà không cần xem lại | Làm vài bài giữ tay, mỗi tuần một lần | Khoảng một phần năm |
| Chưa chắc | Làm được nhưng hay sai lặt vặt hoặc chậm | Làm bài, xem lại lỗi, làm tiếp dạng tương tự | Khoảng một nửa |
| Chưa biết | Không biết cách bắt đầu | Học lại phần cơ bản, hỏi thầy cô hoặc bạn | Khoảng ba phần mười |
Phần lớn điểm số tăng thêm đến từ nhóm "chưa chắc", vì đó là phần đã gần làm được. Nhóm "chưa biết" cần thời gian nhưng nên chọn lọc: ưu tiên những chủ đề thường có trong đề và không quá xa sức mình. Có thể chấp nhận để lại một hai chủ đề rất khó, và đó là quyết định có tính toán, không phải bỏ cuộc.
Sau mỗi tuần, xếp lại ba nhóm một lần. Thấy một chủ đề chuyển từ "chưa chắc" sang "đã vững" là cách theo dõi tiến bộ cụ thể mà không cần tự chấm điểm mình.
Lập lịch ôn có chỗ trống: một ví dụ tính
Lịch ôn của người cầu toàn thường kín mọi ô, và chỉ cần lỡ một buổi là cả lịch đổ. Lịch có chỗ trống chịu được những ngày không như ý. Ví dụ với sáu tuần trước kỳ thi:
- Tính tổng giờ có được. Giả sử ngày thường ôn ba tiếng sau giờ học, cuối tuần mỗi ngày năm tiếng. Mỗi tuần là mười lăm cộng mười, tức hai mươi lăm tiếng.
- Trừ đi một phần năm làm giờ dự phòng. Còn khoảng hai mươi tiếng mỗi tuần được lên lịch, năm tiếng còn lại để bù khi ốm, mệt hay có việc gia đình.
- Chia hai mươi tiếng cho các môn theo mức cần cải thiện, không chia đều. Môn yếu nhất có thể nhận gấp đôi môn vững nhất.
- Trong mỗi môn, chia theo ba nhóm đã xếp ở bảng trên.
- Giữ một buổi nghỉ hẳn mỗi tuần, ví dụ chiều chủ nhật, không mở sách vở.
- Đặt làm đề thử đủ thời gian mỗi tuần một lần trong ba tuần cuối, để tập phân bổ giờ trong phòng thi.
- Cuối tuần xem lại lịch mười lăm phút, điều chỉnh cho tuần sau dựa vào việc xếp lại ba nhóm.
Những con số trên chỉ là ví dụ; bạn thay bằng giờ thật của mình. Điều quan trọng là lịch có giờ dự phòng và có buổi nghỉ. Khi lỡ một buổi, chỉ cần dùng giờ dự phòng, không cần dồn thêm vào ban đêm.
Giới hạn tài liệu và đề thi thử
Chọn một bộ tài liệu chính cho mỗi môn. Sách giáo khoa và một bộ tài liệu ôn được thầy cô giới thiệu thường đã đủ. Thêm tài liệu mới vào những tuần cuối dễ làm bạn thấy mình còn thiếu nhiều hơn là giúp bạn ôn tốt hơn.
Làm hết một bộ trước khi mở bộ khác. Người cầu toàn hay làm dở nhiều bộ đề vì sợ bỏ sót dạng bài. Làm hết một bộ và xem lại lỗi kỹ thường có ích hơn làm nửa của ba bộ.
Đề thử để học, không để phán xét. Điểm đề thử cho biết phần nào cần ôn thêm. Nó không dự báo chính xác điểm thi thật, và một đề thử kém không có nghĩa bạn sẽ thi kém.
Đặt giới hạn thời gian xem lại lỗi. Xem lại mỗi đề khoảng bằng một nửa thời gian làm đề. Xem quá lâu thường thành tự trách hơn là học từ lỗi.
Hỏi thầy cô thay vì tìm thêm nguồn. Khi gặp dạng bài không hiểu, hỏi trực tiếp một người thường nhanh hơn tìm thêm năm tài liệu khác nhau để tự giải.
Tuần cuối và ngày thi
Tuần cuối là lúc cảm giác "chưa đủ" mạnh nhất, và cũng là lúc dễ phạm sai lầm nhất: ôn thâu đêm, học thêm chủ đề mới, đổi cách ôn đột ngột. Với người cầu toàn, nên làm ngược lại: giảm dần lượng ôn, chủ yếu ôn lại những gì đã học, và giữ giờ ngủ đều đặn như những tuần trước.
Ba ngày trước thi, dừng học chủ đề mới. Chỉ đọc lại phần tóm tắt của chính mình, làm vài bài nhẹ để giữ tay. Ngày trước thi, chuẩn bị giấy tờ, dụng cụ, đường đi từ chiều, rồi nghỉ ngơi. Một buổi tối thư thả trước ngày thi thường có giá trị hơn ba tiếng ôn thêm.
Trong phòng thi, đọc lướt cả đề trước, làm câu chắc trước, đánh dấu câu khó để quay lại. Nếu gặp câu chưa từng ôn, nhắc mình rằng nhiều bạn khác cũng đang gặp đúng câu đó. Viết những gì mình biết, không để trống vì sợ chưa đủ.
Sau mỗi môn thi, tránh ngồi so đáp án với bạn bè ngay. Người cầu toàn dễ bị cuốn vào việc tiếc từng lỗi và mang tâm trạng đó vào môn thi tiếp theo. Việc đối chiếu nên dời sang sau khi thi xong tất cả các môn.
Cha mẹ đồng hành mùa thi thế nào
Mùa thi căng thẳng với cả nhà. Với con cầu toàn, điều con cần nhất thường không phải thêm lời nhắc học, mà là cảm giác được an toàn dù kết quả thế nào. Một số việc cha mẹ có thể làm:
- Giữ bữa ăn, giờ ngủ trong nhà đều đặn như bình thường, không biến cả nhà thành "chế độ thi".
- Hỏi con cần giúp gì thay vì hỏi con đã ôn tới đâu. Câu mẫu: "Tuần này con thấy mệt nhất ở chỗ nào, bố mẹ đỡ được gì cho con?"
- Khi con lo, công nhận nỗi lo trước khi trấn an: "Kỳ thi này quan trọng nên con lo cũng phải. Bố mẹ ở đây với con."
- Tránh so sánh con với anh chị, bạn bè hay con nhà khác, kể cả theo hướng khen.
- Nói rõ điều cha mẹ thật sự mong: "Bố mẹ mong con làm hết sức và giữ sức khoẻ. Kết quả thế nào bố mẹ vẫn ở bên con."
- Để ý dấu hiệu mất ngủ kéo dài, bỏ ăn, khóc nhiều hoặc con nói những điều tiêu cực về bản thân. Khi thấy những điều này kéo dài, nên đưa con tới chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tại cơ sở y tế có chuyên môn.
Nếu con có lúc nhắc tới ý nghĩ làm hại bản thân, hãy ở bên con và liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất. Không kỳ thi nào quan trọng hơn sự an toàn của con.
Câu hỏi thường gặp
Ôn thi mỗi ngày bao nhiêu tiếng là hợp lý?
Không có con số chung cho mọi người. Hợp lý là mức bạn duy trì được nhiều tuần mà vẫn ngủ đủ, ăn đủ và có thời gian nghỉ. Nếu ôn càng nhiều càng nhớ kém, đó là dấu hiệu nên giảm giờ và đổi cách ôn.
Có nên bỏ hẳn một chủ đề quá khó để tập trung phần khác không?
Có thể, nếu đó là quyết định có tính toán: chủ đề ít khi có trong đề hoặc cần quá nhiều thời gian so với phần điểm. Ghi rõ lý do để không tự trách về sau, và dồn sức vào phần chưa chắc.
Làm đề thử được điểm thấp sát ngày thi thì có đáng lo không?
Một đề thử chỉ là một lần đo trong điều kiện khác thi thật. Hãy xem lỗi thuộc nhóm nào, sửa một hai điểm chính, và giữ nhịp ôn như cũ thay vì hoảng hốt tăng giờ ôn đột ngột.
Ôn thi theo nhóm có phù hợp với người cầu toàn không?
Có, nếu nhóm có mục tiêu rõ cho mỗi buổi. Giải thích bài cho bạn giúp bạn tự kiểm tra mình hiểu tới đâu. Chỉ nên tránh nhóm hay so sánh điểm đề thử, vì dễ làm tăng áp lực.
Nghỉ một buổi khi ôn thi có làm mất nhịp không?
Nghỉ có kế hoạch thường giúp giữ nhịp lâu hơn, vì đầu óc được hồi phục. Điều làm mất nhịp là nghỉ đột ngột vì kiệt sức. Một buổi nghỉ cố định mỗi tuần là cách phòng điều đó.
Thi xong mà vẫn lo về kết quả suốt nhiều ngày thì làm sao?
Lo sau thi là chuyện thường. Hãy làm những việc bạn đã hoãn trong mùa thi, gặp bạn bè, nghỉ ngơi. Nếu nỗi lo kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng ăn ngủ, nên nói chuyện với người thân hoặc chuyên gia tâm lý.