CauToan.comCầu Toàn
Sống và làm việc cùng người cầu toàn

Trẻ hay khóc khi làm hỏng: đồng hành cùng con cầu toàn lúc chơi, vẽ, xếp hình

Con xé tranh vì một nét lệch, đập đổ khối vì xếp chưa thẳng? Cách cha mẹ ở cạnh con lúc con khóc, câu nên nói và cách để con quen với việc làm hỏng.

A small Vietnamese child kneels on a play mat stacking a wobbly tower of wooden blocks, a parent sitting nearby, low angle from the floor, soft morning light

Khi con hay khóc vì vẽ lệch một nét hay xếp hình chưa thẳng, điều giúp con nhiều nhất là cha mẹ ở cạnh, gọi tên cảm xúc của con, rồi cùng con thử lại hoặc nghỉ một lát, chứ không vội sửa hộ hay bảo "có gì đâu mà khóc". Về lâu dài, con quen dần với việc làm hỏng khi thấy người lớn cũng làm hỏng và vẫn ổn.

Nhiều trẻ có tính kỹ từ rất sớm: muốn đường tô không lem ra ngoài, muốn khối gỗ phải thẳng hàng, muốn chữ viết giống hệt mẫu. Đó không phải lỗi của con, cũng không phải lỗi của ai. Nó là một nét tính cách có cả phần đáng quý lẫn phần làm con mệt. Bài này nói về những lúc con chơi và làm việc nhỏ ở nhà; chuyện học ở trường là một chủ đề riêng.

Con cầu toàn lúc chơi thường trông thế nào

Mỗi trẻ một khác, và một vài biểu hiện dưới đây xuất hiện lâu lâu là bình thường ở trẻ nhỏ. Điều đáng để ý là khi chúng lặp lại thường xuyên và làm con không vui với việc mình thích:

  • Xé tranh, vò giấy, bỏ cả bức vẽ chỉ vì một nét lệch hoặc màu tô lem ra ngoài.
  • Đập đổ cả công trình xếp hình khi một khối không thẳng, thay vì sửa khối đó.
  • Không chịu bắt đầu trò chơi mới vì "con không biết làm", dù chưa thử lần nào.
  • Xin người lớn làm hộ những việc con làm được, vì sợ làm không đẹp.
  • Tẩy đi viết lại một chữ nhiều lần đến rách giấy.
  • Khóc hoặc giận dữ rất lâu sau một lỗi nhỏ, khó dỗ hơn những lúc buồn khác.
  • Thua một ván cờ đơn giản là bỏ chơi, không muốn chơi lại.

Những dấu hiệu này cho thấy con đang đặt cho mình một mẫu rất rõ trong đầu và thấy khó chịu khi sản phẩm không khớp mẫu. Mặt tốt là con chú ý chi tiết và muốn làm đến nơi đến chốn. Việc của cha mẹ không phải là dập tắt sự kỹ ấy, mà là giúp con thấy làm hỏng cũng là một phần bình thường của việc làm.

Chuyện bé Na và bức tranh con mèo

Na (nhân vật giả định) năm tuổi, rất thích vẽ. Một tối Na vẽ con mèo để tặng bà, đang tô màu thì bút màu cam lem sang phần trời xanh. Na khựng lại, mặt đỏ lên, rồi xé đôi tờ giấy và khóc to. Mẹ đang nấu cơm, nói vọng ra: "Có gì đâu con, vẽ lại cái khác." Na càng khóc to hơn.

Lần sau, khi chuyện tương tự xảy ra, mẹ tắt bếp, ra ngồi cạnh Na, không nói gì vài giây rồi bảo: "Con buồn vì chỗ màu cam bị lem, đúng không? Con đã vẽ con mèo rất lâu." Na gật đầu, vẫn khóc nhưng nhỏ dần. Mẹ hỏi: "Con muốn nghỉ một lát, hay muốn mẹ ngồi đây xem con thử lại?" Na chọn nghỉ, đi uống nước.

Mười phút sau Na quay lại, tự lấy tờ giấy mới. Lần này mẹ ngồi cạnh và cũng vẽ một con mèo của mẹ, cố ý để màu lem một chút rồi nói "ôi mẹ lem rồi, thôi mẹ biến chỗ này thành cái đuôi to". Na bật cười. Tối đó Na vẫn có lúc nhăn mặt, nhưng không xé tranh nữa. Chuyện không đổi trong một tối, nhưng con đã thấy một cách khác để đi tiếp sau khi làm hỏng.

Khi con đang khóc vì làm hỏng

Lúc con đang khóc không phải lúc để dạy bài học. Mục tiêu duy nhất lúc đó là giúp con dịu lại. Có thể thử theo thứ tự:

  1. Lại gần, hạ thấp người ngang tầm con. Sự có mặt của cha mẹ quan trọng hơn lời nói. Tránh nói vọng từ phòng khác.
  2. Gọi tên điều con đang cảm thấy. "Con bực vì cái tháp đổ", "Con buồn vì chữ chưa giống mẫu". Khi được gọi tên, cảm xúc của trẻ thường bớt dữ dội.
  3. Ghi nhận công sức trước khi nói chuyện kết quả. "Con đã xếp được cao thế này rồi." Câu này cho con thấy phần đã làm vẫn có giá trị.
  4. Cho con chọn. "Con muốn nghỉ một lát, hay thử lại cùng mẹ?" Trẻ cầu toàn thường dịu lại khi được giữ quyền quyết định.
  5. Đừng vội sửa hộ. Làm hộ cho đẹp có thể dỗ được lúc đó, nhưng ngầm nói với con rằng chỉ người lớn mới làm được cho đúng.
  6. Để chuyện qua đi. Khi con đã vui lại, không cần nhắc "đấy, có gì đâu mà khóc". Chỉ cần con thấy lần này mình đi qua được.

Nếu con giận dữ ném đồ hay làm đau mình, đặt giới hạn bình tĩnh: "Mẹ không để con ném khối vào người. Con có thể đập tay vào gối." Giữ giới hạn và vẫn ở cạnh con không mâu thuẫn với nhau.

Câu cha mẹ hay nói và câu có thể thử

Nhiều câu người lớn nói với ý tốt nhưng trẻ cầu toàn nghe theo kiểu khác. Không cần nói đúng mọi lúc; chỉ cần dần đổi vài câu quen miệng:

Câu quen miệngTrẻ có thể nghe thànhCâu có thể thử
"Có gì đâu mà khóc."Cảm xúc của con là sai"Con buồn vì bức tranh bị lem. Mẹ hiểu."
"Con vẽ đẹp nhất!"Phải luôn đẹp nhất mới được khen"Con chọn màu tím cho con mèo, lạ ghê, kể mẹ nghe sao con chọn."
"Để bố làm cho."Con không tự làm được"Con muốn bố giữ giúp khối dưới cùng, con xếp tiếp nhé?"
"Con giỏi quá, không sai chỗ nào."Sai là mất giỏi"Con đã cố gắng rất lâu, bố thấy con kiên nhẫn lắm."
"Lần sau cẩn thận hơn nhé."Lỗi là do con không cẩn thận"Chỗ lem này mình biến thành gì được nhỉ?"

Điểm chung của cột phải: nhìn vào nỗ lực, lựa chọn và cách con nghĩ, thay vì vào việc sản phẩm có hoàn hảo hay không. Trẻ được khen về sự cố gắng thường dễ chịu thử việc khó hơn trẻ chỉ được khen về kết quả.

Cho con thấy người lớn cũng làm hỏng

Nói to những lỗi nhỏ của mình. "Ôi bố đổ nước rồi, để bố lau." "Mẹ quên mua hành, mai mẹ mua." Nghe người lớn nói về lỗi của mình một cách bình thản, trẻ học được rằng lỗi là chuyện thường ngày.

Làm cùng con những việc mình không giỏi. Nếu bạn vẽ không đẹp, hãy vẽ cùng con. Con sẽ thấy bố mẹ vẽ con gà trông như cái nồi mà vẫn vui, vẫn treo lên tường.

Chơi những trò mà kết quả không ai đoán được. Nặn đất, thổi màu, gấp giấy tự do, xây lâu đài cát. Những trò này không có một mẫu đúng để so, nên con bớt căng.

Kể chuyện ngày xưa mình từng làm hỏng. Trẻ rất thích nghe chuyện bố mẹ hồi nhỏ. Một câu chuyện về lần bố làm vỡ bình hoa rồi cùng ông sửa giúp con thấy làm hỏng không làm mất tình thương.

Đừng giấu hết đồ hỏng. Một bức tranh lem treo trên tủ lạnh cũng đáng giữ như một bức đẹp, nếu con thích nó. Đồ được giữ lại vì con đã làm ra, không phải vì nó hoàn hảo.

Giữ sự kỹ lưỡng đáng quý của con

Mục tiêu không phải biến con thành đứa trẻ không quan tâm làm đẹp hay không. Sự kỹ là một phẩm chất quý: trẻ cầu toàn thường chăm chú lâu, để ý chi tiết, có trách nhiệm với việc mình nhận. Những điều đó sẽ theo con đi rất xa nếu con không phải trả giá quá đắt bằng nỗi sợ làm hỏng.

Vì vậy, khi con làm kỹ một việc mà vẫn vui, hãy ghi nhận đúng điều đó: "Con tô cẩn thận từng chỗ nhỏ, mẹ thấy con rất chú tâm." Khi con làm chưa kỹ nhưng vui, cũng ghi nhận: "Hôm nay con vẽ nhanh, nhiều màu, nhìn vui mắt quá." Con cần biết cả hai cách làm đều được đón nhận.

Cũng nên để con có những việc được phép làm thật kỹ theo ý mình, như sắp xếp bộ sưu tập đồ chơi hay giữ góc bàn của con. Có chỗ để sự kỹ được thoả mãn, con dễ chấp nhận hơn những chỗ khác không cần hoàn hảo.

Khi ông bà, người trông trẻ cùng chăm con

Trẻ thường ở với nhiều người lớn trong ngày: ông bà, cô trông trẻ, anh chị lớn. Nếu mỗi người đáp lại lúc con làm hỏng theo một kiểu, con dễ bối rối. Một người dỗ bằng cách làm hộ cho đẹp, một người bảo "nín đi, có thế mà cũng khóc", một người ngồi cạnh chờ con dịu lại, con sẽ không biết lần sau nên mong điều gì.

Không cần mọi người giống hệt nhau, chỉ cần thống nhất vài điều đơn giản: không chê con khóc, không làm hộ toàn bộ, khen sự cố gắng thay vì khen đẹp nhất. Khi nói với ông bà, nên nói theo kiểu nhờ cậy chứ không phải dạy lại: "Bà ơi, dạo này cháu hay khóc khi vẽ hỏng, con đang thử ngồi cạnh cháu cho cháu tự vẽ lại, bà giúp con giữ cách này nhé." Ông bà thương cháu, thường rất sẵn lòng khi được mời cùng tham gia thay vì bị nhắc sai.

Với anh chị lớn trong nhà, nhắc nhẹ để anh chị không trêu em lúc em làm hỏng. Anh chị có thể là người làm mẫu rất tốt, khi chính các con kể về lần mình làm hỏng mà vẫn vui.

Theo dõi chuyển biến và khi nào nên hỏi chuyên gia

Không cần ghi điểm hay so con với anh chị em. Chỉ cần thỉnh thoảng nhìn lại vài điều:

  • Con có quay lại chơi trò đó sau khi làm hỏng không, dù cần nghỉ một lát.
  • Thời gian con buồn sau một lỗi nhỏ có ngắn hơn trước không.
  • Con có dám thử trò mới mà chưa biết làm không.
  • Con có tự nói những câu như "lem rồi, con làm thành cái khác" không.

Nếu con thường xuyên lo âu, khó ngủ, phải làm lại một việc nhiều lần theo đúng một kiểu mới yên, hoặc buồn bực kéo dài ảnh hưởng tới ăn ngủ và chơi với bạn, hãy đưa con tới gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em ở cơ sở y tế có chuyên môn để được tư vấn. Đi khám sớm không có nghĩa là con có vấn đề lớn, chỉ là để cha mẹ có người cùng nhìn với mình.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi thì có thể có tính cầu toàn?

Nhiều cha mẹ kể nhận ra con kỹ tính từ khi con ba bốn tuổi, lúc con bắt đầu vẽ, xếp hình và tự làm việc nhỏ. Mức độ mỗi trẻ khác nhau, và nhiều biểu hiện thay đổi khi con lớn lên.

Con khóc khi làm hỏng thì có nên làm hộ cho con không?

Thường không nên làm hộ toàn bộ. Hãy ở cạnh, gọi tên cảm xúc của con, rồi hỏi con muốn nghỉ hay thử lại. Có thể giúp một phần nhỏ như giữ khối dưới cùng, để con vẫn là người làm.

Khen con thế nào để con không sợ làm sai?

Khen nỗ lực, sự kiên nhẫn và lựa chọn của con thay vì khen kết quả đẹp nhất. Ví dụ "con đã cố gắng rất lâu" hay "con chọn màu này lạ quá, kể mẹ nghe". Tránh những câu như "con không sai chỗ nào".

Con cầu toàn có phải do cha mẹ quá khắt khe không?

Không nên tự trách. Tính kỹ của trẻ hình thành từ nhiều thứ, trong đó có tính khí bẩm sinh. Điều cha mẹ làm được là cách đáp lại khi con làm hỏng và làm mẫu việc chấp nhận lỗi của chính mình.

Khi nào nên đưa con đi gặp chuyên gia?

Khi con thường xuyên lo âu, khó ngủ, phải làm lại một việc nhiều lần theo đúng một kiểu mới yên, hoặc buồn bực kéo dài ảnh hưởng tới ăn ngủ và bạn bè. Hãy tìm bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em ở cơ sở y tế có chuyên môn.

Có trò chơi nào giúp con bớt sợ làm hỏng không?

Những trò không có mẫu đúng để so như nặn đất, thổi màu, gấp giấy tự do, xây cát giúp con bớt căng. Cha mẹ cùng chơi và vui vẻ với sản phẩm chưa đẹp của chính mình là điều con học được nhiều nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138