CauToan.comCầu Toàn
Sống và làm việc cùng người cầu toàn

Người thân cầu toàn đang quá sức: dấu hiệu nên khuyên họ gặp chuyên gia

Người thân cầu toàn mất ngủ, tự trách nặng, kiệt sức kéo dài? Dấu hiệu nên khuyên gặp chuyên gia, cách mở lời, câu nói mẫu và cách đồng hành mà không ép.

An adult Vietnamese daughter sits beside her mother on a wooden park bench in the early morning, both facing a lake and seen from behind, pale golden mist

Nên khuyên người thân cầu toàn gặp chuyên gia khi sự cầu toàn bắt đầu lấy đi giấc ngủ, sức khoẻ, công việc hay các mối quan hệ của họ trong nhiều tuần, hoặc khi họ tự trách nặng nề, nói những câu tuyệt vọng. Bạn không cần biết đó là gì; việc của bạn là nhận ra dấu hiệu, mở lời nhẹ nhàng và đồng hành.

Cầu toàn ở mức thường ngày là một nét tính cách: có lúc mệt, có lúc căng, nhưng vẫn sống, vẫn vui, vẫn nghỉ ngơi được. Có những giai đoạn nó nặng hơn, và người thân thường là người thấy trước. Bài này không giúp bạn chẩn đoán ai cả. Nó giúp bạn biết khi nào nên lo, nói gì để người thân chịu nghe, và chăm sóc chính mình trong lúc đó. Nếu người thân có ý nghĩ hoặc lời nói về việc làm hại bản thân, hãy ở cạnh họ và liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc người thân tin cậy, không chờ đọc hết bài này.

Cầu toàn thường ngày và lúc đã quá sức

Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ, nhưng một số khác biệt hay gặp có thể giúp bạn nhìn tình hình của người thân:

Khía cạnhCầu toàn thường ngàyDấu hiệu đang quá sức
Giấc ngủCó hôm thức khuya làm cho xong việcMất ngủ nhiều tuần, nằm trằn trọc nghĩ về lỗi
Cảm xúcBực bội khi việc không như ý, rồi quaBuồn bã, trống rỗng hoặc lo âu kéo dài, khó vui với điều trước đây thích
Tự đánh giáTự phê bình, nhưng vẫn ghi nhận được phần làm tốtTự trách nặng nề, nói mình vô dụng, thất bại
Sinh hoạtVẫn ăn uống, gặp bạn bè, nghỉ ngơiBỏ bữa, tránh gặp người, không còn thời gian nghỉ
Công việc, học hànhLàm kỹ, đôi lúc chậmKhông bắt đầu nổi hoặc không dừng được, trễ nhiều việc liên tiếp
Cơ thểMệt sau việc lớn, nghỉ thì đỡMệt kéo dài, đau đầu, đau bụng không rõ lý do, nghỉ không đỡ

Một vài dấu hiệu ở cột phải trong vài ngày có thể chỉ là một giai đoạn căng. Nhiều dấu hiệu cùng lúc, kéo dài từ hai tuần trở lên, là lúc nên nghĩ tới việc khuyên người thân gặp chuyên gia.

Những dấu hiệu nên khuyên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý

Không cần chờ tới khi mọi thứ thật nặng mới lo. Những dấu hiệu sau, nhất là khi kéo dài, là lý do đủ để khuyên người thân đi gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý:

  • Mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều trong nhiều tuần liền.
  • Buồn bã, lo âu, căng thẳng gần như mỗi ngày, không dịu đi khi nghỉ ngơi.
  • Tự trách mình nặng nề, thường xuyên nói mình vô dụng, không xứng đáng.
  • Phải kiểm tra, sắp xếp hay làm lại một việc rất nhiều lần mới yên, chiếm nhiều giờ mỗi ngày.
  • Bỏ dần những việc từng thích, rút khỏi bạn bè và gia đình.
  • Không còn làm được việc, học được bài như trước dù rất cố gắng.
  • Uống rượu bia hay dùng chất kích thích nhiều hơn để quên lo lắng.
  • Nói những câu như "sống thế này chẳng để làm gì", "không có mình chắc mọi người nhẹ hơn".

Dấu hiệu cuối cùng cần được coi trọng ngay. Đừng nghĩ đó chỉ là nói lúc mệt. Hãy ở cạnh họ, hỏi thẳng một cách bình tĩnh, và liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc người thân tin cậy.

Bạn không cần, và không nên, tự gọi tên tình trạng của người thân. Việc đánh giá là của người có chuyên môn. Việc của bạn là nhận ra rằng họ đang khổ hơn mức bình thường và giúp họ tới được nơi có người giúp.

Chuẩn bị trước khi mở lời

Một cuộc nói chuyện về chuyện đi gặp chuyên gia dễ thành căng nếu nói vội. Vài bước chuẩn bị giúp nó nhẹ nhàng hơn:

  1. Chọn lúc riêng tư, không vội. Một buổi đi dạo, một bữa ăn chỉ có hai người. Tránh lúc họ đang làm việc hay vừa có chuyện căng.
  2. Ghi ra vài điều cụ thể bạn đã thấy. "Mấy tuần nay em thấy anh ngủ rất ít, bỏ bữa trưa, ít nói hẳn." Điều cụ thể khó bị gạt đi hơn lời nhận xét chung.
  3. Tìm hiểu trước nơi có thể đến. Một cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý gần nhà, cách đặt lịch. Khi họ đồng ý, bước tiếp theo đã sẵn sàng.
  4. Chuẩn bị tinh thần họ chưa đồng ý ngay. Lần đầu thường chỉ là gieo ý. Không cần thuyết phục được trong một buổi.
  5. Nghĩ trước cách bạn sẽ đi cùng. Đưa đi, ngồi chờ, hay chỉ nhắc lịch. Đề nghị cụ thể giúp họ thấy mình không phải đi một mình.

Nếu bạn lo mình nói không khéo, có thể hỏi trước một người thân khác mà người cầu toàn tin, xem ai là người hợp nhất để mở lời. Đôi khi lời từ một người bạn thân dễ được nghe hơn lời từ vợ chồng hay cha mẹ.

Câu nói mẫu khi mở lời

Người cầu toàn thường nghe lời khuyên đi gặp chuyên gia như một lời nói rằng họ đã thất bại. Câu nói cần giữ thể diện và nhấn vào sự quan tâm. Vài cặp câu, xưng hô theo vai:

Nên tránhNên thử
"Anh có vấn đề rồi, đi khám đi.""Em thấy anh mệt mấy tuần nay rồi. Em muốn anh có thêm người giúp, không phải chỉ mình em."
"Sao con cứ phải hoàn hảo thế?""Mẹ thấy con ngủ ít và hay buồn. Mẹ muốn cùng con đi gặp người có chuyên môn để con đỡ hơn."
"Ai chẳng có lúc buồn, cố lên.""Chuyện con đang trải qua là có thật, và có người được đào tạo để giúp chuyện này."
"Bạn yếu đuối quá.""Đi gặp chuyên gia là một cách chăm sóc bản thân, như đi khám khi đau người thôi."
"Nếu không đi thì đừng than nữa.""Mình không ép đâu. Khi nào bạn sẵn sàng, mình đi cùng bạn."

Với người cầu toàn, một lý lẽ hay có tác dụng là: gặp chuyên gia giúp họ làm việc và chăm lo người khác tốt hơn, chứ không phải bỏ những thứ họ quý. Họ thường dễ nhận hơn khi việc đi khám được nói như một bước có trách nhiệm.

Khi người thân chưa chịu đi

Đừng tranh luận ai đúng. Nếu họ nói "mình ổn", không cần chứng minh họ không ổn. Nói "em hiểu, em chỉ muốn anh biết em lo và em luôn ở đây" rồi để câu chuyện nghỉ.

Quay lại sau một thời gian. Vài ngày hay một tuần sau, nhắc lại nhẹ nhàng, có thể kèm một điều cụ thể mới bạn thấy. Gieo ý nhiều lần thường hiệu quả hơn ép một lần.

Đề nghị bước nhỏ hơn. Nếu họ ngại gặp chuyên gia tâm lý, có thể bắt đầu bằng khám sức khoẻ tổng quát vì mất ngủ, đau đầu; bác sĩ có thể tư vấn thêm nơi phù hợp.

Giữ sinh hoạt bình thường bên cạnh họ. Rủ đi bộ, ăn cùng, xem một bộ phim. Những việc nhỏ ấy giữ kết nối, để khi họ sẵn sàng, bạn vẫn là người họ tìm đến.

Không chờ đợi khi có nguy hiểm. Nếu họ có lời nói hay hành động liên quan tới việc làm hại bản thân, không còn là lúc chờ họ đồng ý. Ở cạnh họ và liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc người thân tin cậy.

Đồng hành trước và sau buổi gặp chuyên gia

Khi người thân đồng ý đi, bạn có thể giúp những việc thực tế: đặt lịch, đưa đi, ngồi chờ bên ngoài. Hỏi họ muốn bạn vào cùng hay chờ ngoài, và tôn trọng lựa chọn đó. Trước buổi gặp, có thể gợi ý họ ghi ra vài điều đang làm họ khổ nhất, vì lúc ngồi trước chuyên gia nhiều người quên hoặc ngại nói.

Sau buổi gặp, đừng hỏi dồn "chuyên gia nói gì", "thế có bị gì không". Để họ kể nếu muốn. Nếu chuyên gia có hướng dẫn hay hẹn lịch tiếp, bạn giúp nhắc lịch, giúp sắp xếp thời gian, nhưng không tự đặt thêm luật lệ hay tự làm "bài tập" cho họ ở nhà. Việc hướng dẫn là của người có chuyên môn.

Thay đổi thường cần thời gian, có lúc tiến, có lúc lùi. Người cầu toàn có thể sốt ruột vì muốn "khỏi" thật nhanh và thật trọn. Một câu nên nói lúc họ nản: "Mình không cần đi nhanh, chỉ cần đang đi." Sự kiên nhẫn của bạn là một phần quan trọng của hành trình ấy.

Cũng nên nhớ rằng người thân của bạn vẫn là người lớn, có quyền quyết định về việc khám chữa của mình. Bạn đồng hành, nhắc nhở, khuyến khích, nhưng không thay họ quyết định, trừ khi có nguy hiểm tới tính mạng. Giữ được sự tôn trọng ấy, họ sẽ tin bạn lâu hơn.

Chăm sóc chính mình trong lúc chăm người thân

Ở cạnh người thân đang quá sức cũng làm bạn mệt. Bạn chỉ giúp được lâu khi chính mình còn sức:

  • Giữ giờ ngủ và bữa ăn của mình. Đừng thức theo nỗi lo của người kia mỗi đêm.
  • Có một người để nói chuyện. Một người bạn, anh chị em, người mà bạn kể được mà không phải giữ ý.
  • Chia việc với người khác trong nhà. Đừng một mình gánh việc đưa đi khám, nhắc lịch, chăm sóc.
  • Cho phép mình có lúc không biết phải làm gì. Bạn không phải chuyên gia, và không cần có mọi câu trả lời.
  • Giữ một khoảng thời gian không nói về chuyện đó. Một buổi tối xem phim, một bữa cơm chỉ nói chuyện vui, cho cả hai được nghỉ khỏi nỗi lo.
  • Để ý chính mình. Nếu bạn cũng mất ngủ kéo dài, buồn bã nhiều tuần, hãy tìm hỗ trợ cho chính mình ở cơ sở y tế có chuyên môn.

Thương một người cầu toàn đang quá sức là việc khó. Bạn không cần làm cho mọi thứ hoàn hảo, chỉ cần ở đó, đủ lâu, và giúp họ tới được nơi có người giúp.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết người thân cầu toàn đã cần gặp chuyên gia?

Khi nhiều dấu hiệu xuất hiện cùng lúc và kéo dài từ hai tuần trở lên: mất ngủ, buồn bã hay lo âu gần như mỗi ngày, tự trách nặng nề, rút khỏi mọi người, không làm được việc như trước. Lời nói tuyệt vọng cần được coi trọng ngay.

Nên khuyên người thân gặp ai?

Bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý ở cơ sở y tế có chuyên môn. Nếu họ ngại, có thể bắt đầu bằng khám sức khoẻ tổng quát vì mất ngủ, đau đầu, rồi để bác sĩ tư vấn thêm.

Mở lời thế nào để người cầu toàn không thấy bị coi là thất bại?

Nói điều cụ thể bạn đã thấy, nhấn vào sự quan tâm, và nói đi gặp chuyên gia là một cách chăm sóc bản thân có trách nhiệm. Đề nghị đi cùng để họ thấy mình không đơn độc.

Người thân nhất quyết không đi thì làm gì?

Không tranh luận, giữ kết nối bằng sinh hoạt bình thường, quay lại chủ đề sau một thời gian, hoặc đề nghị bước nhỏ hơn. Nếu có dấu hiệu nguy hiểm tới tính mạng, liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc người thân tin cậy.

Có nên tự tìm hiểu để biết người thân bị gì không?

Không nên tự gọi tên tình trạng của người thân. Việc đánh giá cần người có chuyên môn. Bạn chỉ cần ghi lại những gì đã thấy để kể lại khi đi khám, điều đó có ích hơn mọi phỏng đoán.

Người chăm sóc cũng mệt thì nên làm gì?

Giữ giờ ngủ, bữa ăn, có người để chia sẻ và chia việc với người khác trong nhà. Nếu bạn cũng buồn bã hay mất ngủ kéo dài, hãy tìm hỗ trợ cho chính mình ở cơ sở y tế có chuyên môn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138