Giúp người cầu toàn đúng cách là giúp họ tự đi tiếp, chứ không phải gỡ hộ mọi nỗi lo. Trấn an một lần, chỉ ra điều họ đã làm tốt, rồi trả quyết định lại cho họ; tránh trấn an mãi, làm thay hay kiểm tra hộ nhiều lần, vì những việc đó thường khiến họ càng khó tự thấy "đủ".
Người thương người cầu toàn thường muốn làm gì đó cho họ đỡ khổ: trả lời lần thứ năm rằng bản email đã ổn, kiểm lại hộ cửa đã khoá, làm thay việc họ đang loay hoay. Những việc ấy xuất phát từ lòng tốt và có lúc thật sự cần. Nhưng làm thường xuyên, chúng có thể biến bạn thành chỗ dựa mà họ không rời ra được. Bài này giúp bạn phân biệt và lùi dần một cách nhẹ nhàng.
Vì sao giúp quá tay lại làm người cầu toàn khó buông
Khi người cầu toàn hỏi "thế này ổn chưa", điều họ cần không hẳn là thông tin. Họ cần cảm giác chắc chắn, thứ họ khó tự tạo ra. Bạn trả lời "ổn rồi", họ nhẹ được một lúc. Nhưng nỗi lo quay lại, và lần sau họ lại cần bạn nói câu đó. Dần dần, cảm giác "đủ" của họ không còn đến từ bên trong mà đến từ lời xác nhận của bạn.
Làm thay cũng vậy. Mỗi lần bạn làm hộ việc họ đang loay hoay vì sợ không hoàn hảo, họ tránh được một lần khó chịu, nhưng cũng mất một lần tự thấy rằng làm chưa hoàn hảo vẫn không sao. Lần tới, việc đó với họ càng khó hơn, vì họ chưa từng đi qua nó.
Không có nghĩa là bạn phải ngừng giúp. Nghĩa là nên đổi cách giúp: từ gỡ hộ nỗi lo sang ở cạnh họ trong lúc họ tự gỡ. Cách thứ hai chậm hơn và đôi khi khó chịu hơn cho cả hai, nhưng nó để lại cho người cầu toàn một thứ bền hơn lời trấn an: kinh nghiệm tự mình đi qua được. Và bạn cũng lấy lại được những buổi tối của mình.
Giúp thật và nuông chiều: nhìn vào kết quả lâu dài
Ranh giới không nằm ở hành động mà ở việc nó giúp người kia tự đứng được hay phụ thuộc thêm. Cùng một việc, làm một lần là giúp, làm thành nếp có thể thành nuông chiều:
| Tình huống | Giúp thật | Dễ thành nuông chiều |
|---|---|---|
| Họ hỏi email đã ổn chưa | Đọc một lần, nói phần ổn, gợi ý một chỗ nếu có | Đọc lại lần thứ ba, thứ tư mỗi khi họ sửa một chữ |
| Họ lo đã khoá cửa chưa | Nhắc họ tự kiểm một lần trước khi đi | Quay về kiểm hộ, hoặc chụp ảnh khoá gửi cho họ mỗi ngày |
| Họ loay hoay chọn quà | Giúp thu hẹp còn hai ba lựa chọn | Chọn hộ để họ khỏi phải quyết |
| Họ sợ gọi điện cho cơ quan | Ngồi cạnh lúc họ gọi | Gọi thay mọi lần |
| Họ muốn nhà hoàn hảo trước khi có khách | Cùng dọn những chỗ chính rồi dừng | Thức khuya cùng họ dọn tới khi họ thấy yên |
Để ý rằng cột giữa không phải là không làm gì; nó vẫn là giúp, chỉ là giúp theo cách để quyết định cuối cùng nằm trong tay người cầu toàn. Nếu bạn thấy mình ở cột phải khá nhiều, đừng tự trách. Đó là phản xạ tự nhiên của người thương. Bước đầu chỉ là nhận ra, rồi chọn một tình huống để thử chuyển sang cột giữa.
Chuyện của Quân và những lần hỏi "thế này được chưa em"
Quân (nhân vật giả định) là nhân viên văn phòng, cầu toàn với từng tin nhắn gửi sếp. Tối nào anh cũng nhờ vợ là Hạnh đọc giúp email trước khi gửi. Ban đầu chỉ là một email quan trọng. Dần dần là mọi email, rồi cả tin nhắn trong nhóm công việc. Mỗi email anh sửa ba bốn lần, lần nào cũng hỏi lại "thế này được chưa em".
Hạnh thương chồng nên lần nào cũng đọc. Nhưng chị bắt đầu thấy buổi tối của mình không còn là của mình, và Quân thì không tự tin hơn chút nào, ngược lại càng không dám gửi nếu chưa có Hạnh đọc.
Hạnh quyết định đổi cách. Chị nói với Quân vào một buổi sáng cuối tuần: "Em vẫn muốn giúp anh. Từ giờ em đọc một lần cho những email anh thấy quan trọng nhất, mỗi ngày một cái. Những tin nhắn bình thường anh tự gửi nhé, em tin anh viết được." Tuần đầu Quân khó chịu, có hôm vẫn hỏi. Hạnh trả lời: "Em đọc email chính hôm nay rồi, cái này anh tự quyết nhé."
Sau một tháng, Quân chỉ còn nhờ vợ đọc những email gửi đối tác, khoảng hai ba cái mỗi tuần. Anh kể rằng lúc đầu rất sợ, nhưng gửi đi rồi thì không có chuyện gì xảy ra, và chính điều đó giúp anh bớt sợ ở lần sau.
Trả lời lời xin trấn an theo cách giúp họ tự đứng
Khi người cầu toàn hỏi lại lần nữa, thử theo các bước sau. Không cần làm đúng hết ngay, chỉ cần dần chuyển từ "trả lời thay" sang "trả lại cho họ":
- Trả lời thật một lần. "Em đọc rồi, phần mở đầu rõ, giọng lịch sự." Câu trả lời đầu tiên nên đầy đủ và chân thành.
- Khi họ hỏi lại, gọi tên điều đang xảy ra. "Anh hỏi lần thứ ba rồi đó. Em nghĩ anh đang lo chứ không phải email có vấn đề."
- Trả câu hỏi về cho họ. "Anh thấy chỗ nào còn chưa ổn không? Nếu không chỉ ra được chỗ cụ thể, có lẽ nó đã đủ rồi."
- Đề nghị một giới hạn nhẹ. "Anh sửa thêm năm phút rồi gửi nhé, em ngồi đây với anh."
- Ghi nhận sau khi họ tự làm. "Anh tự gửi rồi đó, và mọi chuyện vẫn ổn." Câu này giúp họ ghi nhớ trải nghiệm tự làm được. Nếu sau đó có chuyện không như ý, như sếp hỏi lại một chỗ, cũng nhắc họ rằng một câu hỏi lại là chuyện bình thường, không phải bằng chứng họ đã gửi quá sớm.
Nên nói trước với họ về cách mới này vào lúc bình thường, để khi bạn trả lời khác đi, họ không nghĩ bạn hết thương hay mất kiên nhẫn. Người cầu toàn thường đồng ý khá dễ khi được giải thích rằng bạn làm vậy để họ tự tin hơn, không phải để bỏ mặc họ.
Khi người cầu toàn là con tuổi mới lớn
Cha mẹ có con tuổi mới lớn cầu toàn thường gặp đúng vòng này. Con hỏi đi hỏi lại bộ quần áo đã ổn chưa, nhờ mẹ xem lại bài thuyết trình lần thứ năm, xin bố gọi điện hỏi giúp thầy cô vì sợ mình nói sai. Cha mẹ thương con, nên làm hết. Nhưng tuổi này là lúc con cần tập tự quyết, và mỗi lần cha mẹ quyết hộ là một lần con lỡ cơ hội tập.
Với con, cách lùi nên đi kèm nhiều sự ấm áp hơn. Thay vì "con tự lo đi", thử nói: "Bố thấy bộ này ổn. Còn con thấy sao? Con là người mặc mà." Hoặc: "Mẹ nghe con thuyết trình một lần, mẹ góp ý một điều, rồi con tự tập nhé, mẹ tin con làm được."
Khi con tự làm và kết quả chưa như ý, như bị bạn nhận xét bộ đồ hay thuyết trình vấp một chỗ, đừng vội nói "đấy, giá mà con nghe mẹ". Hỏi con thấy thế nào, rồi ghi nhận rằng con đã dám tự làm. Với một đứa trẻ cầu toàn, dám làm khi chưa chắc chắn đã là một bước rất lớn, và cần được nhìn thấy.
Lùi dần thay vì rút hẳn
Chọn một việc để bắt đầu. Đừng cùng lúc ngừng trấn an, ngừng kiểm hộ, ngừng làm thay. Chọn việc ít căng nhất, như đọc tin nhắn thường ngày, và lùi ở đó trước.
Giảm dần chứ không cắt ngang. Từ đọc mọi email xuống đọc một email mỗi ngày, rồi vài email mỗi tuần. Bước nhỏ giúp người cầu toàn có thời gian quen.
Ở cạnh trong lúc họ tự làm. Ngồi bên lúc họ bấm gửi, đi cùng lúc họ tự kiểm cửa một lần rồi đi. Sự có mặt của bạn thay cho lời trấn an.
Chấp nhận họ khó chịu một lúc. Những lần đầu không được trấn an, người cầu toàn có thể bồn chồn. Đó là một phần của việc tự đi qua, và thường dịu đi sau một thời gian ngắn.
Ghi lại tiến bộ bằng lời, không bằng điểm. Cuối tuần nói với nhau: tuần này anh tự gửi được bao nhiêu tin, lần nào thấy khó nhất. Nói ra giúp cả hai thấy đường đi.
Nói trước về những ngày khó. Sẽ có những ngày họ đang căng vì chuyện khác, và cần được trấn an nhiều hơn. Thống nhất trước rằng những ngày ấy bạn sẽ đỡ nhiều hơn, rồi quay lại cách mới khi họ đã ổn. Linh hoạt như vậy giúp việc lùi lại không biến thành một luật cứng nữa.
Khi nào việc trấn an không còn là chuyện tự xử lý được
Phần lớn nhu cầu được trấn an của người cầu toàn là chuyện thói quen mà hai người có thể điều chỉnh cùng nhau. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy nên có thêm người có chuyên môn:
- Họ phải hỏi lại hoặc kiểm tra lại rất nhiều lần mới yên, và việc đó chiếm nhiều thời gian mỗi ngày.
- Nếu không được trấn an, họ lo lắng tới mức không làm gì khác được.
- Các thói quen kiểm tra, sắp xếp hay lặp lại ngày càng nhiều, ảnh hưởng tới công việc, học hành hay giấc ngủ.
- Chính họ cũng thấy những ý nghĩ lo lắng là quá mức nhưng không dừng được.
Khi thấy những dấu hiệu này, bạn không cần tự đoán đó là gì. Hãy nhẹ nhàng khuyên họ gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý ở cơ sở y tế có chuyên môn, và ngỏ ý đi cùng. Trong lúc chờ, bạn vẫn có thể ở cạnh họ; chỉ là việc thay đổi lúc này cần có người được đào tạo hướng dẫn, không nên chỉ dựa vào người nhà.
Câu hỏi thường gặp
Người cầu toàn hỏi đi hỏi lại một chuyện thì nên trả lời thế nào?
Trả lời thật một lần, đầy đủ. Khi họ hỏi lại, nhẹ nhàng chỉ ra rằng họ đang lo chứ không phải việc có vấn đề, rồi trả câu hỏi về cho họ: họ thấy chỗ nào cụ thể còn chưa ổn.
Làm thay cho người cầu toàn có phải là giúp họ không?
Thỉnh thoảng thì có. Nhưng làm thay thành nếp khiến họ mất cơ hội tự thấy rằng làm chưa hoàn hảo vẫn không sao, và lần sau việc đó càng khó với họ. Ở cạnh trong lúc họ tự làm thường giúp được nhiều hơn.
Ngừng trấn an có làm người thân thấy bị bỏ rơi không?
Có thể, nếu ngừng đột ngột mà không nói trước. Hãy giải thích vào lúc bình thường rằng bạn đổi cách để họ tự tin hơn, rồi lùi dần từng bước nhỏ, vẫn ở cạnh họ trong lúc họ tự làm.
Bắt đầu lùi lại từ đâu?
Chọn một việc ít căng thẳng nhất, như đọc tin nhắn thường ngày hay chọn món ăn, và lùi ở đó trước. Khi cả hai đã quen, mới chuyển sang việc khác. Không nên thay đổi mọi thứ cùng lúc.
Khi nào nên khuyên người thân cầu toàn đi gặp chuyên gia?
Khi họ phải kiểm tra hoặc hỏi lại rất nhiều lần mới yên, lo lắng tới mức không làm gì khác được, hoặc thói quen lặp lại ảnh hưởng tới công việc và giấc ngủ. Hãy khuyên họ gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý.
Mình mệt vì phải trấn an người thân mãi thì có ích kỷ không?
Không. Bạn cũng cần thời gian và sức cho mình. Giúp theo cách giúp họ tự đứng được là tốt cho cả hai, và việc bạn nói ra rằng mình mệt là thông tin người thân cần biết.