Chép vở thật đẹp chỉ thành gánh khi vẻ đẹp của trang vở quan trọng hơn việc hiểu bài: con xé cả trang vì một nét lệch, chép lại bài ở nhà cho sạch, ngồi kẻ màu hàng giờ. Cách gỡ là coi vở là công cụ học chứ không phải sản phẩm trưng bày, và có một quy ước sửa lỗi gọn gàng thay cho việc viết lại.
Giữ vở sạch, chữ đẹp là thói quen tốt mà nhiều thầy cô và cha mẹ khuyến khích. Bài này không bảo bạn bỏ thói quen đó, mà giúp tìm điểm cân bằng: nhận ra lúc nào chăm chút cho vở đang lấy mất thời gian học, tính thử chi phí ẩn của việc chép lại, tập ghi nhanh trên lớp, và cách cha mẹ khen để con không chỉ tìm kiếm sự hoàn hảo trên trang giấy.
Khi trang vở đẹp lại trở thành nỗi lo
Bé An học lớp 5, nổi tiếng trong lớp vì có cuốn vở đẹp nhất. Chữ đều, lề thẳng, tiêu đề tô ba màu. Ít ai biết rằng mỗi tối An mất gần một tiếng chỉ để chép lại bài đã ghi trên lớp sang vở sạch, vì vở ghi trên lớp "xấu quá". Có hôm An viết sai một chữ ở dòng cuối và xé trang, chép lại từ đầu. Hôm đó An đi ngủ muộn và khóc vì thấy mình vụng.
Với An, vở đẹp không còn là niềm vui mà là một chuẩn phải giữ. Một nét lệch không chỉ là lỗi nhỏ mà như làm hỏng cả trang, và cả trang hỏng thì không chấp nhận được. Đây là kiểu nghĩ tất cả hoặc không gì cả quen thuộc ở người cầu toàn, chỉ là nó hiện ra ở một chỗ rất cụ thể là cuốn vở.
Điều đáng để ý là phần lớn thời gian An bỏ ra không làm An hiểu bài hơn. Chép lại cho đẹp là việc tay làm, đầu óc lại thường nghĩ về chữ có đều không chứ không nghĩ về nội dung. Vì vậy càng chăm chút cho vở, thời gian thật sự dành cho việc học càng ít đi, dù nhìn từ ngoài con có vẻ rất chăm.
Vở để học hay vở để ngắm
Bảng sau giúp nhận ra mục đích thật của những việc con đang làm với cuốn vở. Cột bên trái là dấu hiệu vở đang phục vụ việc học, cột bên phải là dấu hiệu vở đang phục vụ nỗi lo.
| Việc với cuốn vở | Vở để học | Vở để ngắm |
|---|---|---|
| Ghi trên lớp | Ghi nhanh ý chính, chữ đọc được là đủ | Ghi chậm cho đẹp nên bỏ lỡ lời giảng |
| Khi viết sai | Gạch một nét, viết tiếp | Tẩy tới mỏng giấy hoặc xé trang |
| Ở nhà | Đọc lại, đánh dấu chỗ chưa hiểu | Chép lại toàn bộ sang vở khác |
| Màu sắc | Một hai màu để phân biệt ý | Nhiều màu, mất thời gian chọn màu cho mỗi dòng |
| Cảm giác khi xong | Thấy đã nắm được bài | Chỉ thấy yên khi trang không có vết nào |
Nếu con nghiêng hẳn về cột phải, không cần cấm con trang trí vở. Chỉ cần giúp con dời phần thời gian trang trí sang sau khi đã học xong, và đặt giới hạn cho nó, như mười lăm phút mỗi tối nếu con thích.
Có thể cùng con xem bảng này như một trò chơi quan sát chứ không phải lời nhận xét. Hỏi con: "Hôm nay con làm những việc nào ở cột trái, việc nào ở cột phải?" Trẻ thường tự nhận ra nhanh hơn người lớn nghĩ, và khi con tự nhận ra, con cũng tự muốn thay đổi hơn là khi bị nhắc.
Chi phí ẩn của việc chép lại cho sạch
Người cầu toàn hiếm khi tính xem việc chép lại tốn bao nhiêu. Thử làm một phép tính với trường hợp của An. Mỗi tối chép lại hai trang, mỗi trang khoảng hai mươi lăm phút vì viết cẩn thận, tổng cộng năm mươi phút. Năm buổi một tuần là hơn bốn tiếng. Một học kỳ khoảng mười tám tuần là hơn bảy mươi tiếng, tương đương gần chín ngày học, chỉ để chép lại những gì đã có.
Bảy mươi tiếng đó có thể dùng để ngủ thêm, chơi với bạn, đọc truyện, hoặc ôn lại những phần chưa chắc. Con số này không nhằm làm con thấy tội lỗi, mà để cả nhà nhìn thấy rằng một thói quen tưởng nhỏ có giá khá lớn.
Ngoài thời gian, còn có chi phí về cảm xúc. Mỗi lần xé trang là một lần con thấy mình thất bại. Lặp lại mỗi tối, những lần thất bại nhỏ đó cộng lại thành cảm giác "mình lúc nào cũng làm hỏng", dù thật ra con làm rất tốt. Với học sinh lớn và sinh viên, chi phí còn thể hiện ở việc ghi chép quá kỹ trên lớp mà không kịp nghe giảng, rồi về nhà phải đọc lại tài liệu từ đầu.
Khi đã thấy rõ chi phí, cả con lẫn cha mẹ dễ đồng ý thử một cách khác hơn là chỉ nghe lời khuyên "đừng chép lại nữa".
Tập ghi nhanh trên lớp rồi để nguyên
Ghi nhanh là kỹ năng tập được, giống như tập đi xe đạp. Có thể bắt đầu từ một môn rồi mở rộng dần:
- Chọn một môn ít áp lực để thử trước, không chọn môn mà con lo nhất.
- Chỉ ghi ý chính và ví dụ, bỏ những câu thầy cô nói thêm để giải thích. Dùng gạch đầu dòng thay vì câu dài.
- Chấp nhận chữ chỉ cần đọc được. Một tiêu chí dễ nhớ: một tuần sau đọc lại vẫn hiểu là đủ.
- Để trống một khoảng lề rộng bên phải mỗi trang, dành cho ghi chú bổ sung khi về nhà, thay vì chép lại cả trang.
- Về nhà, đọc lại và bổ sung vào lề trong mười phút. Không chép lại.
- Sau hai tuần, cùng nhìn lại: bài kiểm tra môn đó có kém đi không, buổi tối có rảnh hơn không.
Phần lớn các bạn thử cách này thấy kết quả học không kém đi, trong khi buổi tối nhẹ hơn hẳn. Khi có bằng chứng từ chính trải nghiệm của mình, con dễ tin hơn mọi lời khuyên.
Quy ước sửa lỗi thay cho xé trang
Gạch một nét ngang. Viết sai thì gạch một nét thẳng qua chữ sai và viết tiếp bên cạnh. Một nét gạch gọn trông ổn hơn nhiều so với vết tẩy làm mỏng giấy.
Một trang được phép có vài chỗ sửa. Thoả thuận trước với con rằng một trang có ba bốn chỗ gạch vẫn là trang tốt. Con số cụ thể giúp con có điểm dựa, thay vì cảm giác "trang phải sạch tuyệt đối".
Viết sai cả đoạn thì đóng khung. Nếu sai nhiều, kẻ một khung nhẹ quanh đoạn sai, ghi chữ "bỏ" nhỏ ở góc và viết lại ngay bên dưới. Không xé trang.
Dùng ghi chú bên lề cho phần bổ sung. Thiếu ý thì thêm vào lề bằng một mũi tên nhỏ, không chép lại cả đoạn để chèn ý cho đẹp.
Giữ lại trang có lỗi. Khi lật lại vở thấy những chỗ gạch, con nhận ra mình đã sửa được, đã học được từ lỗi. Đó là dấu vết của việc học thật, không phải vết bẩn.
Thầy cô yêu cầu vở sạch thì hỏi rõ mức. Một số môn có quy định trình bày. Nên hỏi cụ thể thầy cô chấp nhận cách sửa nào, vì thường mức yêu cầu thực tế nhẹ hơn con tưởng.
Học sinh lớn và sinh viên: khi ghi chép thành sưu tầm
Lên cấp ba và đại học, chuyện cầu toàn trong ghi chép đổi hình dạng. Ít ai còn xé vở, nhưng nhiều người tô đậm gần như cả trang giáo trình, chép lại toàn bộ bài giảng thành bản sạch trên máy tính, hoặc dành cả buổi để sắp xếp lại thư mục ghi chép theo màu, theo cấp độ, theo kiểu chữ. Cảm giác lúc làm rất giống đang học, nhưng phần lớn thời gian là sắp xếp thông tin chứ không phải hiểu nó.
Thử hình dung Vy, sinh viên năm hai, có bộ ghi chép môn Kinh tế vi mô đẹp tới mức bạn bè xin chép lại. Trước kỳ thi, Vy nhận ra mình nhớ rất rõ trang nào màu gì, nhưng khi tự làm một bài tập thì lúng túng. Ghi chép đẹp đã thay chỗ cho việc luyện tập.
Một câu hỏi giúp kiểm tra: sau một buổi làm việc với ghi chép, bạn có thể gấp lại và tự giải thích được ý chính không? Nếu có, ghi chép đang giúp bạn. Nếu chỉ thấy yên tâm vì mọi thứ đã gọn gàng mà vẫn không tự giải thích được, hãy cắt bớt thời gian sắp xếp và chuyển sang tự hỏi, tự làm bài tập. Giới hạn mỗi buổi sắp xếp ghi chép ở một khoảng ngắn, ví dụ hai mươi phút, rồi dành phần còn lại cho luyện tập.
Cha mẹ nên khen gì để con bớt chạy theo trang vở hoàn hảo
Lời khen của cha mẹ có sức nặng lớn với trẻ cầu toàn. Khen vở đẹp là tự nhiên, nhưng nếu đó là lời khen duy nhất, con dễ hiểu rằng vở đẹp là điều quan trọng nhất. Thử đổi hướng lời khen theo những câu mẫu sau:
- Thay "vở con đẹp quá" bằng "mẹ thấy con ghi đủ ý chính, đọc lại dễ hiểu ghê".
- Khi con gạch một chữ sai và viết tiếp: "Con sửa gọn thế là được rồi, không cần viết lại cả trang đâu."
- Khi con xong bài sớm hơn thường lệ: "Hôm nay con xong sớm, còn thời gian chơi rồi nhé."
- Khi con lo vì trang vở có vết: "Trang này có vết sửa, nhưng nội dung đúng. Thầy cô cần con hiểu bài hơn là cần trang trắng."
- Khi chính cha mẹ viết sai: nói to "bố viết nhầm, gạch đi thôi", để con thấy người lớn cũng sửa lỗi nhẹ nhàng.
Không cần tránh hẳn việc khen vở đẹp. Chỉ cần lời khen về sự cố gắng, sự hiểu bài và cách sửa lỗi xuất hiện thường hơn. Nếu con vẫn rất khổ sở mỗi khi viết sai, mất nhiều giờ để làm lại và không thể dừng dù muốn, nên trao đổi với chuyên gia tâm lý tại cơ sở y tế có chuyên môn để được tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
Con xé vở mỗi khi viết sai thì cha mẹ nên làm gì ngay lúc đó?
Giữ bình tĩnh và không mắng. Ngồi cạnh con, nói nhẹ rằng con đang bực vì viết sai, rồi chỉ cách gạch một nét để viết tiếp. Bàn kỹ hơn về thói quen vào lúc khác, khi con đã vui lại.
Vở đẹp có giúp con học tốt hơn không?
Vở rõ ràng, dễ đọc giúp ôn bài thuận tiện hơn. Nhưng mức đẹp vượt quá rõ ràng thì không làm con hiểu bài hơn, mà còn lấy thời gian của việc học. Rõ ràng là đủ, không cần hoàn hảo.
Có nên cho con dùng bút xoá để vở sạch hơn không?
Có thể, nếu con dùng nhanh rồi viết tiếp. Nếu con dùng bút xoá hàng chục lần mỗi trang và chờ khô rồi viết lại nhiều lần, đó là dấu hiệu nên tập cách gạch một nét thay vì tìm công cụ xoá tốt hơn.
Sinh viên ghi chép quá kỹ trên lớp thì có cách nào ghi nhanh hơn?
Chỉ ghi ý chính, từ khoá và ví dụ, dùng ký hiệu viết tắt của riêng mình, và để lề rộng để bổ sung sau. Nếu giảng viên có tài liệu, đọc trước để trên lớp chỉ ghi phần thêm.
Thầy cô chấm điểm vở sạch đẹp thì con có nên bỏ việc chăm chút vở không?
Không cần bỏ. Hãy hỏi rõ thầy cô yêu cầu gì về trình bày, rồi đáp ứng đúng mức đó. Phần lớn yêu cầu là rõ ràng, đủ nội dung, không đòi hỏi một trang không có vết nào.
Con thích trang trí vở thì có phải là cầu toàn không?
Không nhất thiết. Nhiều trẻ trang trí vở vì thích vẽ, thấy vui. Chỉ đáng để ý khi việc trang trí làm con căng thẳng, mất quá nhiều thời gian và con không thể dừng dù đã muốn đi ngủ.