CauToan.comCầu Toàn
Cầu toàn khi làm cha mẹ

So sánh con với con nhà người ta: vì sao khó dừng và cách đổi thói quen

Vì sao cha mẹ hay buột miệng so sánh con với con nhà người ta, con nghe thấy gì, và cách đổi sang so con với chính con hôm qua, kèm câu đáp khi họ hàng so sánh.

Vietnamese father and young son walking home along a quiet residential lane at dusk, backpack swinging, shot from behind at a low angle, soft orange streetlight glow

Cha mẹ khó dừng so sánh con với "con nhà người ta" vì so sánh là cách nhanh nhất để đo xem con có đang ổn không, nhất là với người có tiêu chuẩn cao. Muốn đổi thói quen này, cách hiệu quả là thay so sánh ngang (con với bạn) bằng so sánh dọc (con hôm nay với con tháng trước), và tập bắt câu so sánh ngay khi nó vừa bật ra.

Phần lớn cha mẹ so sánh không phải để làm con buồn. Họ lo, và họ muốn con có động lực. Nhưng điều cha mẹ muốn nói và điều con nghe được thường cách nhau rất xa. Bài này giúp bạn hiểu vì sao câu so sánh bật ra, con có thể hiểu nó thế nào, và đổi thói quen trong vài tuần mà không phải ép mình im lặng.

Vì sao câu so sánh bật ra trước khi kịp nghĩ

Người cầu toàn luôn có một thước đo trong đầu. Khi nuôi con, thước đo ấy cần một mốc, và mốc gần nhất là những đứa trẻ xung quanh: bạn cùng lớp, con của đồng nghiệp, cháu họ cùng tuổi. Nhìn thấy đứa trẻ khác đã biết đọc, đã bơi được, đã tự ăn, não tự động đặt con mình cạnh đó. Đó là phản xạ, không phải ý xấu.

Cái khó nằm ở chỗ thước đo của người cầu toàn thường chỉ nhìn chỗ thiếu. Con hàng xóm vẽ đẹp, con bạn thân học giỏi tiếng Anh, con đồng nghiệp ngoan ngoãn chào hỏi; cộng lại thành một đứa trẻ "hoàn hảo" không có thật. Con mình bị đặt cạnh tổng hợp ấy, nên lúc nào cũng thấy thiếu.

Với cha mẹ cầu toàn, còn một lớp nữa: thành tích của con dễ bị cảm nhận như thành tích của chính mình. Con chưa biết bơi khi bạn bè đã biết, bạn có thể thấy như mình chưa làm tròn việc. Khi đó câu so sánh thực ra đang nói về nỗi lo của người lớn nhiều hơn là về đứa trẻ. Tách được hai chuyện này ra, bạn sẽ thấy dễ thở hơn hẳn.

Thêm nữa, so sánh tạo cảm giác đang làm gì đó. Nói "sao không được như bạn Minh" cho cha mẹ cảm giác đã nhắc nhở, đã có trách nhiệm. Hiểu điều này giúp bạn không tự trách khi lỡ lời, mà nhìn nó như một thói quen có thể thay thế bằng cách nhắc nhở khác có ích hơn.

Những lúc so sánh dễ xuất hiện nhất

Nếu biết trước mình hay so sánh ở đâu, bạn sẽ chuẩn bị được. Nhiều cha mẹ cầu toàn kể rằng câu so sánh thường bật ra trong mấy hoàn cảnh sau:

  • Sau buổi họp phụ huynh hoặc khi nhận nhận xét của cô giáo, lúc bạn vừa nghe về thành tích của các bạn khác.
  • Khi đọc tin trong nhóm trò chuyện của lớp, nơi phụ huynh khoe con đạt giải, con thuộc bài.
  • Khi lướt mạng xã hội buổi tối, lúc đã mệt và dễ thấy nhà người khác gọn gàng, con người khác giỏi giang.
  • Những dịp tụ họp gia đình, Tết, giỗ, khi họ hàng hỏi "cháu học lớp mấy, có giỏi không".
  • Khi con làm chậm đúng lúc bạn đang vội, ví dụ buổi sáng con xỏ giày lâu.
  • Khi chính bạn nhớ lại mình từng bị so sánh hồi nhỏ, câu cũ tự bật ra với giọng cũ.

Chọn hai hoàn cảnh hay gặp nhất với mình. Trong tuần tới, mỗi khi bước vào hoàn cảnh đó, tự nhắc trước một câu: "Lát nữa mình sẽ nhìn con, không nhìn đứa trẻ khác."

Với nhóm trò chuyện của lớp, bạn có thể tắt thông báo và chỉ mở vào một giờ cố định trong ngày để xem việc cần làm. Thông tin quan trọng vẫn không bị lỡ, còn những lời khoe thành tích thì không đến đúng lúc bạn đang mệt và dễ buột miệng nhất.

Cha mẹ nói một đằng, con có thể hiểu một nẻo

Bảng sau không nhằm khiến bạn thấy có lỗi. Nó chỉ cho thấy cùng một câu, người lớn và trẻ con có thể nghe theo hai cách rất khác. Đặt mình vào vị trí đứa trẻ khi đọc cột cuối.

Câu cha mẹ hay nóiĐiều cha mẹ muốnĐiều con có thể hiểu
"Bạn An bằng tuổi mà đọc làu làu rồi"Mong con chăm luyện đọcMình chậm hơn bạn, bố mẹ thích bạn hơn
"Chị con ngày xưa đâu có thế"Muốn con nghe lờiMình không bằng chị, có cố cũng thế
"Nhà người ta con tự dọn phòng"Mong con tự lậpBố mẹ đang thất vọng về mình
"Cả lớp ai cũng làm được"Khích lệ con thửMình là đứa kém nhất lớp
"Được thế thôi à?"Muốn con cố hơnLàm bao nhiêu cũng không đủ

Điểm chung của cột cuối là con không học được cách làm tốt hơn, chỉ học được cảm giác mình thiếu. Có những đứa trẻ phản ứng bằng cách cố gắng tới kiệt sức, có những đứa thôi cố vì nghĩ cố cũng không bằng. Cả hai đều không phải điều cha mẹ mong.

Đổi so sánh ngang thành so sánh dọc

So con hôm nay với con hôm qua. Thay vì "bạn đọc nhanh hơn con", nói "tuần trước con đọc được nửa trang, hôm nay con đọc được cả trang". Mốc là chính con, nên con thấy được mình đang đi lên.

Tả cụ thể việc con làm, không tả con là ai. "Con tự xếp được giày vào kệ" có ích hơn "con giỏi quá". Câu cụ thể giúp con biết lặp lại điều gì, và không biến lời khen thành áp lực phải giữ danh hiệu.

Nhắc mục tiêu tiếp theo bằng một bước nhỏ. "Mai mình thử đọc thêm một đoạn nữa nhé" thay cho "phải được như bạn". Bước nhỏ con làm được, còn đứa trẻ khác thì con không làm thay được.

Ghi lại mốc của con. Một cuốn sổ nhỏ ghi những việc con làm được lần đầu: tự cài cúc áo, tự đi vệ sinh ban đêm, tự hỏi cô giáo. Khi thấy mình định so sánh, mở sổ ra đọc lại. Sổ chỉ ghi việc, không ghi điểm hay thứ hạng.

Chấp nhận nhịp riêng. Mỗi đứa trẻ có lúc nhanh việc này, chậm việc kia. Con chậm biết đọc có thể đã nhanh biết chia sẻ. Nhìn thấy cả hai giúp bạn bớt lo về một chỗ chậm.

Khi người khác so sánh con trước mặt bạn

Nhiều lúc người so sánh không phải bạn mà là ông bà, họ hàng, hàng xóm. Bạn không cần tranh luận, chỉ cần một câu nhẹ để chuyển hướng và để con nghe thấy bố mẹ đứng cạnh mình. Vài câu nói mẫu:

  • Với ông bà: "Dạ, cháu nhà con đọc chậm hơn một chút, nhưng cháu kể chuyện hay lắm bà ạ. Cháu kể bà nghe đi con."
  • Với họ hàng hỏi thành tích: "Cháu đang cố từng chút một, nhà con thấy cháu tiến bộ là vui rồi."
  • Với phụ huynh khác khoe con: "Bé giỏi thật. Mỗi đứa một nhịp chị nhỉ, con em đang mê lắp ráp."
  • Sau đó, khi chỉ còn hai bố con hoặc mẹ con: "Lúc nãy bác nói vậy thôi. Bố mẹ thấy con đang tiến bộ theo cách của con."

Câu cuối quan trọng nhất. Con có thể quên lời của người ngoài, nhưng sẽ nhớ bố mẹ có đứng về phía mình hay không. Không cần chê người đã so sánh, chỉ cần cho con biết cách bố mẹ nhìn con.

Nếu người so sánh là vợ hoặc chồng mình, đừng sửa nhau trước mặt con. Tối đó hai người nói riêng, thống nhất một câu thay thế cả hai cùng dùng. Con sẽ cảm nhận được sự đồng lòng ấy rõ hơn mọi lời giải thích.

Bài tập một tuần: bắt câu và đổi câu

Thói quen không đổi bằng quyết tâm suông. Một tuần tập có chủ đích sẽ giúp bạn nhận ra mình so sánh nhiều hay ít hơn mình tưởng.

  1. Ngày một và hai: chỉ quan sát. Mỗi lần câu so sánh bật ra, trong đầu hoặc thành lời, ghi một dấu nhỏ vào điện thoại. Không sửa gì cả.
  2. Ngày ba: đọc lại các dấu, xem chúng hay xuất hiện vào giờ nào, ở đâu, sau chuyện gì.
  3. Ngày bốn và năm: khi câu so sánh vừa bật ra trong đầu, dừng lại một nhịp thở, rồi đổi thành một câu so sánh dọc hoặc một câu tả cụ thể.
  4. Ngày sáu: nếu lỡ nói câu so sánh trước mặt con, nói lại: "Bố nói chưa đúng. Ý bố là con đã đọc được nhiều hơn hôm qua."
  5. Ngày bảy: nhìn lại tuần. Không đếm để chấm mình, chỉ để thấy những lúc đã đổi được câu.

Lỡ nói rồi sửa lại là điều rất có giá trị: con thấy người lớn cũng có thể nhận mình nói chưa đúng.

Sau tuần đầu, nhiều cha mẹ thấy số lần so sánh không giảm ngay, nhưng khoảng cách giữa lúc câu bật ra và lúc mình nhận ra được rút ngắn lại. Đó là tiến bộ thật. Bạn có thể lặp lại bài tập thêm vài tuần, mỗi tuần chọn thêm một hoàn cảnh mới để tập.

Khi chính bạn từng là đứa trẻ bị so sánh

Nhiều cha mẹ nhận ra câu mình nói với con giống hệt câu mình từng nghe. Điều đó không có nghĩa bố mẹ mình ngày trước sai, họ cũng nuôi con bằng những gì họ biết, trong hoàn cảnh của họ. Nhưng nó giải thích vì sao câu so sánh đến nhanh và tự nhiên đến thế.

Nếu nhớ lại cảm giác ngày xưa vẫn làm bạn chùng xuống, hãy cho phép mình buồn về chuyện đó. Rồi tự hỏi: đứa trẻ năm ấy cần nghe câu gì? Thường câu ấy cũng là câu con bạn đang cần nghe hôm nay. Viết nó ra, nói nó với con, và đôi khi nói nó với chính mình.

Một cách nhỏ nhiều người thấy hữu ích là viết một lá thư không gửi cho chính mình hồi bé, kể những điều đứa trẻ ấy đã cố gắng mà không ai nhìn thấy. Việc viết không nhằm trách ai, chỉ để bạn thấy rằng mình đã từng rất cần được nhìn nhận, và nay có thể làm điều đó cho con.

Nếu ký ức cũ quay lại thường xuyên, khiến bạn mất ngủ hoặc cáu gắt với con nhiều hơn mức bạn muốn, trò chuyện với chuyên gia tâm lý ở cơ sở y tế có chuyên môn có thể giúp bạn nhìn chuyện cũ nhẹ nhàng hơn.

Câu hỏi thường gặp

So sánh con với bạn có lúc nào là tốt không?

Đôi khi nhìn một bạn làm được giúp con thấy việc đó khả thi, nhưng nên để con tự quan sát và tò mò thay vì người lớn đem ra làm thước đo. Khi bố mẹ đem bạn ra so, con thường nghe thành lời chê hơn là lời gợi ý.

Lỡ so sánh con rồi thì phải làm sao?

Nói lại với con một cách ngắn gọn rằng bố mẹ nói chưa đúng, rồi nêu cụ thể điều con đã làm được. Không cần xin lỗi dài dòng, chỉ cần cho con thấy bố mẹ nhìn con chứ không nhìn đứa trẻ khác.

Con tự so sánh mình với bạn thì cha mẹ nên nói gì?

Hãy nghe con nói hết trước, rồi hỏi con muốn học thêm điều gì từ bạn. Sau đó nhắc lại một việc con đã làm tốt hơn trước đây. Tránh câu "kệ bạn" vì con sẽ thấy cảm xúc của mình không được để ý.

Làm sao để ông bà thôi so sánh cháu?

Khó đổi được người lớn tuổi ngay, nên tập trung vào cách đáp nhẹ nhàng trước mặt con và nói riêng với con sau đó. Nếu thân thiết, có thể nhờ ông bà kể những điều cháu đã làm được thay vì hỏi cháu có giỏi bằng ai không.

Không so sánh thì làm sao biết con có chậm phát triển không?

Theo dõi sự phát triển là việc của các buổi khám định kỳ và lời khuyên của nhân viên y tế, không cần so với con hàng xóm. Nếu lo lắng điều gì cụ thể, đưa con tới cơ sở y tế để được tư vấn đúng thay vì dựa vào so sánh.

Mạng xã hội làm mình hay so sánh con, nên làm gì?

Thử giới hạn thời gian lướt vào buổi tối, ẩn bớt các nhóm khoe thành tích, và nhắc mình rằng ảnh đăng lên chỉ là lát cắt đẹp nhất. Ghi sổ mốc của con sẽ cho bạn một thước đo thật hơn những gì thấy trên mạng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138