Cha mẹ cầu toàn là người muốn mọi việc liên quan tới con phải đúng và đủ: bữa ăn đúng giờ, nhà sạch, con ngoan, lịch học kín, và chính mình không được sơ suất. Dấu hiệu dễ nhận ra nhất là bạn vẫn thấy mệt và chưa yên tâm ngay cả khi mọi thứ đang ổn, vì lúc nào cũng còn một chỗ "chưa được".
Gốc của sự chỉn chu ấy rất đẹp: bạn thương con và muốn làm tròn trách nhiệm. Việc cần làm không phải bỏ hết tiêu chuẩn, mà là chọn ra vài điều thật sự quan trọng để giữ chặt, còn lại cho phép ở mức "đủ tốt". Phần dưới giúp bạn soi lại một ngày của mình, phân biệt chỗ nào là chăm sóc, chỗ nào đã thành gánh, rồi thử vài thay đổi nhỏ trong một tháng.
Một ngày của cha mẹ cầu toàn trông như thế nào
Thử hình dung chị Hạnh, nhân viên văn phòng, có hai con năm nay lên ba và lên bảy. Chị dậy từ năm giờ rưỡi để nấu bữa sáng ba món vì nghĩ con cần đủ chất. Trước khi ra khỏi nhà, chị mở cặp của con lớn kiểm lại lần thứ hai dù tối qua đã soạn. Ở công ty, chị nhắn hỏi cô giáo xem con nhỏ ăn hết suất chưa. Buổi tối, chị kèm con lớn làm bài, thấy chữ xấu thì bảo tẩy viết lại, rồi lau nhà lần nữa sau khi con chơi xong. Mười một giờ đêm, nằm xuống, chị vẫn nhẩm lại những việc hôm nay làm chưa tốt.
Không có việc nào trong chuỗi trên là sai. Nấu ăn kỹ, quan tâm việc học, giữ nhà sạch đều là chuyện cha mẹ nào cũng mong làm được. Cái khiến chị Hạnh kiệt sức là tổng của tất cả, cộng với một giọng nói bên trong không bao giờ chịu gật đầu. Chị không cho phép mình bỏ bớt bất cứ thứ gì, và cũng không thấy vui khi đã làm xong.
Cha mẹ cầu toàn thường không nhận ra mình đang cầu toàn. Họ chỉ thấy mình "làm đúng việc của một người mẹ, người bố". Người nhận ra trước đôi khi là vợ hoặc chồng, là ông bà, hoặc là chính đứa trẻ khi bắt đầu hỏi "làm thế này bố có giận không". Vì vậy bước đầu tiên chỉ là quan sát một ngày bình thường của mình, không vội phán xét.
Chăm chút hay đã thành gánh: bảng để tự soi
Cùng một việc có thể là chăm sóc hợp lý hoặc đã vượt sức, tuỳ vào cách bạn làm và cảm giác sau khi làm. Đọc từng dòng và đánh dấu trong đầu xem mình đang nghiêng về cột nào nhiều hơn.
| Chuyện trong nhà | Khi còn lành mạnh | Khi đã thành gánh |
|---|---|---|
| Bữa ăn của con | Cố gắng nấu đủ món, hôm bận thì ăn đơn giản cũng được | Bỏ bữa của mình để làm món thứ ba, áy náy nếu hôm nào mua đồ ăn sẵn |
| Nhà cửa | Dọn theo lịch, chấp nhận nhà có dấu vết trẻ con | Dọn ngay sau mỗi lần con chơi, khó chịu khi thấy đồ chơi trên sàn |
| Việc học của con | Hỏi han, giúp khi con cần | Kiểm từng trang vở, bắt viết lại khi chữ chưa đẹp |
| Khi con làm sai | Nhắc, cùng sửa, rồi cho qua | Nhắc lại nhiều lần, kể lại với người khác, nhớ lâu |
| Khi mình sơ suất | Thấy tiếc, rút kinh nghiệm | Tự trách nhiều ngày, nghĩ mình không đủ tư cách làm mẹ, làm bố |
| Nghỉ ngơi | Có lúc ngồi không mà không áy náy | Chỉ nghỉ khi mọi việc đã xong, mà việc thì không bao giờ xong |
| Nhờ người khác | Nhờ chồng, vợ, ông bà và chấp nhận họ làm khác mình | Không nhờ, hoặc nhờ rồi làm lại |
Nếu phần lớn câu trả lời rơi vào cột thứ ba, đó không phải bằng chứng bạn là cha mẹ kém. Ngược lại, nó cho thấy bạn đang gánh nhiều hơn sức một người. Bảng này dùng để chọn chỗ bắt đầu điều chỉnh, không phải để tự chấm điểm mình.
Những dấu hiệu nhỏ cho thấy tiêu chuẩn đang vượt sức
Bạn làm lại việc người khác vừa làm. Chồng gấp quần áo, bạn gấp lại cho thẳng. Bà nấu cháo, bạn nêm lại. Lâu dần người nhà thôi giúp, và bạn càng một mình.
Bạn khó vui với kết quả "gần đủ". Con ăn hết bát cơm nhưng chừa rau, bạn chỉ nhớ phần rau. Buổi sinh nhật vui vẻ, bạn chỉ nhớ chiếc bánh hơi lệch.
Thời gian nghỉ biến thành thời gian kiểm tra. Lúc con ngủ trưa, bạn không nằm nghỉ mà đi đọc thêm cách cho con ngủ đúng giờ, rồi lo vì thấy mình đang làm khác.
Bạn thấy có lỗi khi làm điều gì cho riêng mình. Đi cà phê với bạn bè một giờ cũng nhắn về nhà năm lần, về sớm vì thấy không yên.
Con bắt đầu dè dặt. Con hỏi "thế này đúng chưa mẹ" trước khi làm việc nhỏ, hoặc giấu đồ chơi bị hỏng. Đây là tín hiệu nên lắng nghe, không phải để tự trách.
Vợ chồng cãi nhau về cách làm hơn là về việc có làm hay không. Hai người cùng chăm con nhưng tranh luận mãi chuyện gấp khăn, xếp giày, thì phần lớn năng lượng đang đi vào tiểu tiết.
Vì sao người thương con nhiều lại dễ cầu toàn
Nuôi con là việc có cảm giác "sai một ly đi một dặm". Nhiều cha mẹ kể rằng họ sợ một quyết định nhỏ hôm nay sẽ ảnh hưởng tới cả đời con, nên cố làm cho đúng tuyệt đối. Nỗi lo này có thật, nhưng phần lớn việc hằng ngày như món ăn sáng hay giờ tắm không mang sức nặng lớn đến thế.
Thông tin nuôi con hiện nay lại rất nhiều và hay trái ngược nhau. Hôm nay đọc một lời khuyên, mai gặp lời khuyên khác, nhóm cha mẹ nào cũng có "chuẩn" riêng. Người vốn chỉn chu sẽ cố gom hết các chuẩn ấy vào một lịch, và cái lịch đó không ai theo kịp.
Ngoài ra, nhiều người lớn lên với vai "đứa con chu đáo", được khen vì làm việc gì cũng tươm tất. Khi làm cha mẹ, họ mang luôn chuẩn ấy vào nhà mình. Đây không phải lỗi của ai, kể cả ông bà ngày trước. Hiểu được gốc chỉ để bạn bớt tự trách, và biết rằng tiêu chuẩn là thứ mình học được, nên cũng có thể chỉnh lại được.
Chọn ba điều giữ chặt, phần còn lại cho phép đủ tốt
Cách điều chỉnh dễ làm nhất là không cố "bớt cầu toàn" chung chung, mà chọn rõ chỗ nào giữ, chỗ nào thả. Bạn có thể làm trong một buổi tối, tốt nhất là cùng người cùng chăm con.
- Viết ra mọi việc bạn đang tự đặt chuẩn cho mình trong tuần: bữa ăn, dọn dẹp, việc học, giấc ngủ, quần áo, ảnh của con, quà cho cô giáo. Viết hết, không lọc.
- Với mỗi việc, tự hỏi: nếu tuần này chỉ làm ở mức bảy phần, điều gì thật sự xảy ra với con? Ghi câu trả lời thật, không ghi nỗi lo.
- Khoanh ba việc mà mức bảy phần thật sự gây hại hoặc khiến con không an toàn. Thường đó là an toàn, giấc ngủ và thời gian bạn ở bên con.
- Với các việc còn lại, đặt chuẩn "đủ tốt" cụ thể. Ví dụ: tối thường ngày nấu hai món là đủ; nhà dọn một lần sau bữa tối; vở con chỉ xem bài tập có làm chưa, không xem chữ đẹp hay chưa.
- Dán danh sách này ở chỗ chỉ bạn thấy, như mặt trong cửa tủ. Khi thấy mình định làm thêm, nhìn lại để tự hỏi việc này nằm ở nhóm nào.
- Cuối tuần, cùng người kia nhìn lại: việc nào thả ra mà không ai để ý, việc nào cần đưa trở lại nhóm giữ chặt.
Đừng ngạc nhiên nếu tuần đầu bạn thấy bứt rứt. Cảm giác "chưa xong" sẽ còn đó một thời gian; điều cần để ý là con vẫn ổn và bạn có thêm chút thời gian thở.
Đổi giọng tự nói với mình: câu cũ và câu mới
Cha mẹ cầu toàn thường có một giọng nói bên trong rất gắt. Không cần ép giọng ấy im, chỉ cần tập thêm một câu trả lời khác, nói chậm, nói thật. Một vài cặp câu bạn có thể dùng:
- "Mình là người mẹ tệ vì hôm nay cho con ăn mì" → "Hôm nay mình mệt, con vẫn được ăn no và được ôm. Mai nấu tử tế hơn."
- "Nhà bừa thế này người ta nhìn vào sẽ nghĩ sao" → "Nhà có trẻ con thì có đồ chơi. Mình dọn lúc tối là đủ."
- "Phải làm cho xong mới được nghỉ" → "Việc nhà không bao giờ xong. Mình nghỉ mười lăm phút rồi làm tiếp."
- "Sao con lại làm sai chỗ này" → "Con đang học. Sai chỗ này thì mai con biết thêm một điều."
- "Chồng làm không ra gì, thôi để mình làm" → "Anh ấy làm khác mình, nhưng việc vẫn xong. Mình để yên."
- "Lỡ mình bỏ qua thì con thiệt" → "Mình đã giữ chặt những điều quan trọng. Phần này đủ tốt là được."
Có người viết câu mới vào điện thoại, có người nói thành tiếng khi đang rửa bát. Cách nào cũng được, miễn là lặp lại đủ nhiều để câu mới trở nên quen.
Theo dõi thay đổi trong một tháng mà không tự chấm điểm
Thay vì đặt mục tiêu "bớt cầu toàn", bạn ghi lại những điều quan sát được. Mỗi tối dành hai phút trả lời ba câu: hôm nay mình đã thả ra việc gì; chuyện gì xảy ra sau đó; mình cảm thấy thế nào lúc đi ngủ. Không cho điểm, không so tuần này với tuần trước bằng con số. Sau bốn tuần, đọc lại cả tập, bạn thường thấy rõ những việc thả ra mà chẳng ai nhận ra, và những buổi tối nhẹ hơn.
Cũng nên nhìn phản ứng của con: con có thoải mái hơn khi chơi bừa, có hỏi "đúng chưa" ít đi không. Con không cần cha mẹ hoàn hảo, con cần cha mẹ đủ bình tĩnh để ở bên.
Có những lúc cảm giác mệt không đến từ tiêu chuẩn cao mà từ một nơi sâu hơn. Nếu nhiều tuần liền bạn mất ngủ, không còn thấy vui với con, cáu gắt khó kiểm soát, hoặc thấy mình kiệt sức tới mức không làm nổi việc thường ngày, đó là lúc nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý ở cơ sở y tế có chuyên môn. Nếu có lúc nghĩ tới chuyện làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc một người thân tin cậy.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ cầu toàn có phải là cha mẹ tốt hơn không?
Không hẳn. Sự chỉn chu giúp con được chăm sóc chu đáo, nhưng khi tiêu chuẩn vượt sức, cha mẹ dễ kiệt sức và cáu gắt. Con hưởng lợi nhiều hơn từ cha mẹ bình tĩnh, có mặt, hơn là từ ngôi nhà hoàn hảo.
Làm sao biết mình chỉ đang chu đáo hay đã cầu toàn quá mức?
Hãy nhìn cảm giác sau khi làm xong việc. Nếu bạn thấy yên tâm và nghỉ được, đó là chu đáo. Nếu vẫn bứt rứt, phải kiểm lại, khó chịu khi người khác làm khác mình, thì tiêu chuẩn có lẽ đã thành gánh.
Buông bớt có làm con thiệt thòi không?
Buông bớt ở đây là thả những tiểu tiết như món thứ ba hay nếp gấp quần áo, không phải bỏ an toàn hay thời gian bên con. Khi chọn đúng chỗ giữ chặt, con không thiệt mà còn có cha mẹ đỡ căng thẳng hơn.
Người chồng hoặc vợ không cầu toàn thì nên phối hợp thế nào?
Hai người nên ngồi lại thống nhất vài điều cùng giữ chặt, các việc khác chấp nhận mỗi người làm một kiểu. Người cầu toàn tập không làm lại việc của người kia, người còn lại tôn trọng những điều đã thống nhất.
Có nên nói với con rằng bố mẹ đang tập bớt khắt khe không?
Với con lớn, một câu ngắn và thật là đủ, ví dụ "Mẹ đang tập không bắt con viết lại nhiều lần". Con hiểu người lớn cũng đang học, và thấy được cách điều chỉnh bản thân một cách bình thường.
Khi nào cha mẹ cầu toàn nên tìm tới chuyên gia?
Khi mệt mỏi, mất ngủ, cáu gắt hoặc buồn chán kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng tới việc chăm con, nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý ở cơ sở y tế có chuyên môn. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì liên hệ cơ sở y tế gần nhất ngay.