Người cầu toàn hay mất ngủ vì lúc nằm xuống là lúc đầu óc rảnh để chấm điểm lại cả ngày: câu nói nào chưa khéo, việc nào chưa kỹ, ngày mai cần chuẩn bị gì cho chắc. Giấc ngủ cần cảm giác "mọi việc tạm ổn rồi", mà cảm giác ấy lại là thứ người đòi hỏi cao ít khi cho phép mình có. Khép ngày bằng một việc cụ thể, như ghi ra giấy những gì còn dở, giúp đầu óc có lý do để buông.
Một vài đêm khó ngủ trước việc quan trọng là chuyện bình thường. Điều đáng để tâm là khi việc tua lại ngày cũ thành thói quen hầu như đêm nào cũng có, kéo dài nhiều tuần và làm bạn mệt vào ban ngày. Phần dưới đây mô tả những biểu hiện quen thuộc, gợi ý cách thay đổi nhịp cuối ngày, và nói rõ khi nào mất ngủ cần được bác sĩ thăm khám thay vì tự xoay xở.
Những đêm quen thuộc của người cầu toàn
Tua lại một khoảnh khắc khó xử. Bạn nằm xuống và nhớ lại lúc nói hơi vụng trong cuộc họp chiều nay. Đầu óc phát đi phát lại, mỗi lần lại thêm một câu "lẽ ra mình nên nói thế này".
Soạn trước việc ngày mai. Trong bóng tối, bạn sắp xếp lại lịch, nghĩ xem nên mở đầu bài thuyết trình thế nào, gửi email cho ai trước. Việc chưa đến nhưng đã được làm đi làm lại nhiều lần trong đầu.
Dậy kiểm tra một điều nhỏ. Bạn bật dậy xem đã gửi tệp đính kèm chưa, đã khoá cửa chưa, đã đặt báo thức đúng giờ chưa. Kiểm xong thấy ổn, nằm xuống lại nghĩ sang chuyện khác.
Ép mình phải ngủ đủ. Nhìn đồng hồ thấy đã khuya, bạn lo mai sẽ mệt, làm việc kém. Nỗi lo về giấc ngủ lại làm khó ngủ hơn, như một vòng tròn.
Thức dậy giữa đêm và nghĩ tiếp. Bạn ngủ được một lúc rồi tỉnh, và đầu óc lập tức quay về đúng chỗ đang nghĩ dở. Phải rất lâu mới chợp mắt lại.
Một tuần của cô Hà: vì sao khó ngủ dù đã mệt
Cô Hà dạy văn ở trường cấp hai, nổi tiếng chấm bài kỹ và soạn giáo án chu đáo. Tuần trước kỳ thi, cô thường về nhà lúc năm giờ, nấu cơm, lo con học, rồi chín giờ tối mới ngồi vào bàn soạn đề ôn. Mười một giờ cô tắt máy, nằm xuống, nhưng đầu vẫn chạy: câu hỏi số ba có dễ quá không, học sinh lớp chín B có theo kịp không, mai nhớ mang thêm giấy kiểm tra.
Cô thức tới một giờ sáng, ngủ chập chờn, năm giờ rưỡi dậy chuẩn bị bữa sáng. Ban ngày cô vẫn dạy tốt, nhưng dễ cáu với con, uống nhiều cà phê hơn, và tối đến lại càng muốn làm thêm cho "bù" lúc ban ngày làm chậm.
Điều đáng chú ý là cô Hà không thiếu thời gian để ngủ. Cô thiếu một khoảng chuyển tiếp giữa làm việc và nghỉ ngơi. Đầu óc đi thẳng từ bàn soạn đề lên giường mà không có tín hiệu nào báo rằng ngày làm việc đã khép lại. Với người cầu toàn, tín hiệu ấy cần được tạo ra một cách chủ động, vì tự nó hiếm khi xuất hiện.
Đêm bình thường và đêm bị cầu toàn kéo đi
Bảng dưới đây giúp bạn nhận ra những thói quen buổi tối đang góp phần giữ đầu óc ở chế độ làm việc. Không cần thay đổi hết, chỉ cần chọn một dòng để bắt đầu.
| Thời điểm | Khi đầu óc được khép lại | Khi cầu toàn kéo dài ngày làm việc |
|---|---|---|
| Hai giờ trước khi ngủ | Việc đã ngừng, làm những việc nhẹ | Vẫn sửa việc dở vì muốn xong cho trọn |
| Một giờ trước khi ngủ | Tắm rửa, trò chuyện, chuẩn bị đồ mai | Mở điện thoại kiểm tra tin nhắn công việc |
| Lúc nằm xuống | Nghĩ vẩn vơ rồi buồn ngủ | Tua lại ngày, soạn trước ngày mai |
| Khi tỉnh giữa đêm | Trở mình rồi ngủ tiếp | Nhớ ra việc chưa làm, dậy kiểm tra |
| Sáng hôm sau | Dậy thấy tạm ổn | Dậy đã mệt, tự trách vì ngủ ít |
Nhiều thói quen ở cột thứ ba bắt nguồn từ ý muốn tốt: muốn xong việc, muốn chuẩn bị chu đáo. Bạn không cần bỏ ý muốn ấy, chỉ cần dời nó về đúng giờ làm việc, để buổi tối có chỗ cho nghỉ ngơi.
Ban ngày quyết định một nửa buổi tối
Nhiều người chỉ để ý tới giấc ngủ lúc đã nằm xuống, trong khi những gì xảy ra từ chiều đã sắp sẵn cho một đêm khó ngủ. Người cầu toàn hay dồn việc khó về cuối ngày vì buổi sáng bận "dọn" những việc nhỏ cho xong hết. Kết quả là việc cần suy nghĩ nhiều nhất lại rơi vào lúc đầu óc đã mệt, kéo dài sang buổi tối, và theo lên tận giường.
Thử đảo thứ tự: đặt việc cần kỹ nhất vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, khi bạn còn sức. Những việc lặt vặt như trả lời tin nhắn, sắp xếp tệp để về cuối ngày, vì chúng không đòi hỏi nhiều suy nghĩ và dễ dừng giữa chừng. Khi việc nặng nhất đã xong từ sớm, buổi tối có ít thứ để tua lại hơn.
Cà phê và trà đặc vào buổi chiều cũng là thói quen quen thuộc của người hay làm muộn. Nếu bạn để ý thấy những ngày uống muộn thì khó ngủ hơn, có thể thử dời giờ uống sớm hơn. Mỗi người phản ứng khác nhau, nên hãy quan sát cơ thể mình thay vì theo một con số cố định nào. Thêm một khoảng vận động nhẹ trong ngày như đi bộ sau bữa trưa cũng giúp nhiều người thấy cơ thể dễ mệt đúng lúc hơn vào buổi tối.
Một nghi thức khép ngày đơn giản
Đây là các thay đổi nếp sinh hoạt thông thường, không phải phương pháp điều trị mất ngủ. Nếu tình trạng khó ngủ kéo dài, bạn vẫn cần gặp bác sĩ. Hãy thử trong hai tuần trước khi đánh giá có hợp với mình hay không.
- Chọn một giờ dừng việc cố định. Chẳng hạn chín giờ tối. Sau giờ đó, việc nào chưa xong vẫn để nguyên, kể cả khi chỉ còn "một chút nữa thôi".
- Ghi ra giấy những gì còn dở. Viết ba đến năm dòng: việc chưa xong, việc cần làm đầu tiên sáng mai, điều đang làm mình bận lòng. Đầu óc giữ ít hơn khi đã có chỗ ghi lại.
- Viết thêm một dòng "hôm nay đã làm được". Không cần việc lớn, chỉ cần một điều thật: đã nộp bản kế hoạch, đã gọi điện cho mẹ. Dòng này giúp cân lại thói quen chỉ nhìn chỗ thiếu.
- Cất điện thoại công việc ra ngoài phòng ngủ. Nếu dùng điện thoại làm báo thức, tắt thông báo ứng dụng nhắn tin công việc sau giờ dừng.
- Làm một việc chậm, không cần làm giỏi. Pha một ấm trà, tưới cây, gấp quần áo. Việc chậm và lặp lại giúp cơ thể chuyển nhịp.
- Khi tỉnh giữa đêm và nhớ ra việc, ghi một dòng rồi nằm lại. Để sẵn giấy bút cạnh giường. Ghi xong thì không dậy làm việc đó.
Có đêm bạn vẫn sẽ trằn trọc dù đã làm đủ các bước. Điều đó không có nghĩa nghi thức thất bại. Giấc ngủ chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, và nghi thức chỉ giúp đầu óc có một lối ra rõ ràng hơn.
Câu nói với mình lúc nằm xuống
Người cầu toàn thường mang theo lên giường những câu khiến đầu óc tiếp tục làm việc. Đổi sang những câu dưới đây không làm bạn ngủ ngay, nhưng giúp bớt tiếp thêm nhiên liệu cho dòng suy nghĩ.
| Câu cũ | Câu mới |
|---|---|
| Hôm nay mình làm chưa tốt chỗ đó. | Hôm nay có chỗ chưa tốt, mai mình xem lại trong giờ làm việc. |
| Phải nghĩ xong việc mai thì mới ngủ được. | Việc mai đã ghi ra giấy, sáng mai mình sẽ nghĩ tiếp. |
| Phải ngủ ngay, không thì mai hỏng hết. | Ngủ muộn một đêm thì mai hơi mệt, nhưng mình vẫn làm được. |
| Lỡ mình quên gì đó thì sao. | Nếu quên, mai mình sẽ nhớ ra và xử lý. |
Nếu vẫn tua lại chuyện cũ, bạn thử chuyển sự chú ý sang cảm giác cơ thể: sức nặng của chăn, nhiệt độ của gối. Không phải để ép mình ngủ, chỉ để đầu óc có chỗ khác dừng lại một lát.
Nếu nằm quá lâu mà vẫn tỉnh táo, nhiều người thấy dễ chịu hơn khi ngồi dậy, sang chỗ khác làm một việc nhẹ dưới ánh đèn dịu, rồi quay lại giường khi thấy buồn ngủ. Điều quan trọng là việc nhẹ ấy không phải việc công việc: không mở hộp thư, không sửa tệp dở. Giường nên gắn với nghỉ ngơi chứ không gắn với những vòng suy nghĩ về ngày mai.
Khi nào mất ngủ cần đi khám
Hãy gặp bác sĩ nếu khó ngủ kéo dài nhiều tuần, xảy ra phần lớn các đêm và ảnh hưởng tới ban ngày: buồn ngủ khi làm việc, khó tập trung, dễ cáu, mệt không hồi phục. Bác sĩ đa khoa có thể kiểm tra các nguyên nhân về thể chất trước. Nếu mất ngủ đi kèm cảm giác buồn bã kéo dài, lo lắng nhiều, mất hứng thú với mọi thứ, nên tìm tới bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý tại cơ sở y tế có chuyên môn.
Đừng tự dùng thuốc ngủ hay sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Cũng đừng ngại đi khám chỉ vì nghĩ "mất ngủ thì ai chẳng có". Giấc ngủ kém kéo dài ảnh hưởng tới sức khoẻ và công việc nhiều hơn bạn tưởng, và được thăm khám sớm thường giúp việc điều chỉnh dễ hơn.
Nếu những đêm thức trắng đi kèm ý nghĩ làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi một người thân bạn tin cậy.
Để tự theo dõi, ghi giờ đi ngủ, giờ dậy và một dòng về điều bạn nghĩ lúc nằm xuống. Đừng chấm điểm giấc ngủ. Sau vài tuần, những ghi chép này cũng hữu ích nếu bạn đi khám, vì bác sĩ sẽ hỏi về chúng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người cầu toàn hay mất ngủ?
Vì lúc nằm xuống là lúc đầu óc rảnh để chấm lại cả ngày và chuẩn bị trước cho ngày mai. Người cầu toàn hiếm khi cho phép mình cảm thấy mọi việc đã tạm ổn, nên đầu óc khó chuyển sang chế độ nghỉ.
Ghi ra giấy trước khi ngủ có giúp gì không?
Với nhiều người là có. Ghi lại việc dở và việc cần làm sáng mai giúp đầu óc không phải giữ chúng suốt đêm. Thêm một dòng về điều đã làm được trong ngày giúp cân lại thói quen chỉ nhìn chỗ thiếu.
Tỉnh giữa đêm nhớ ra việc thì nên làm gì?
Ghi một dòng ngắn vào giấy để sẵn cạnh giường rồi nằm xuống lại, không dậy làm việc đó. Việc gì cũng có thể đợi tới sáng, và ghi lại giúp bạn yên tâm rằng mình sẽ không quên.
Mất ngủ bao lâu thì nên đi khám?
Nếu khó ngủ xảy ra phần lớn các đêm trong nhiều tuần và làm bạn mệt, khó tập trung ban ngày, nên đi khám. Bác sĩ đa khoa kiểm tra nguyên nhân thể chất, còn chuyên gia tâm thần, tâm lý hỗ trợ khi có lo lắng hay buồn bã kéo dài.
Có nên tự mua thuốc ngủ khi mất ngủ vì nghĩ nhiều không?
Không nên. Thuốc hay sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ chỉ dùng khi có chỉ định của bác sĩ. Tự dùng có thể che đi nguyên nhân thật và gây tác dụng không mong muốn. Hãy đi khám để được tư vấn đúng.
Làm sao để không ép mình phải ngủ ngay?
Nhắc mình rằng một đêm ngủ muộn chỉ làm hôm sau hơi mệt chứ không hỏng hết mọi việc. Bớt áp lực phải ngủ ngay thường giúp cơ thể dễ thả lỏng hơn là cố gắng nhắm mắt và đếm giờ.