Tự phê bình gay gắt là khi bạn nói với chính mình bằng những lời nặng nề mà bạn sẽ không bao giờ nói với người khác: "đồ vô dụng", "lại hỏng rồi", "sao mình kém thế". Ở người cầu toàn, giọng nói này thường được giữ lại vì nó có vẻ giúp mình cố gắng hơn, nhưng thực tế nó làm mình sợ sai, khó bắt đầu và mệt mỏi kéo dài. Thay nó bằng cách tự đánh giá công bằng, nói rõ việc gì chưa ổn và sửa thế nào, giữ được động lực mà bớt tổn thương.
Bài này không nhằm khuyên bạn khen mình vô điều kiện. Người cầu toàn cần được nhìn thấy chỗ chưa tốt để tiến bộ, và điều đó hoàn toàn chính đáng. Khác biệt nằm ở giọng điệu: một giọng chỉ ra lỗi để sửa, và một giọng biến mỗi lỗi thành bằng chứng mình không ra gì. Phần dưới đây giúp bạn phân biệt hai giọng, hiểu vì sao giọng gay gắt khó bỏ, và cách tập nói với mình khác đi.
Giọng tự phê bình nói gì và nói khi nào
Anh Quân làm thiết kế, vừa gửi bản phác thảo logo cho khách và nhận về yêu cầu sửa màu. Một việc rất bình thường trong nghề. Nhưng trong đầu anh, giọng quen thuộc lên tiếng: "Lẽ ra phải đoán được khách thích màu gì. Làm nghề bao năm mà vẫn để bị sửa. Chắc khách nghĩ mình nghiệp dư." Anh sửa xong trong ba mươi phút, nhưng cả buổi tối vẫn thấy nặng nề.
Giọng tự phê bình gay gắt thường xuất hiện ngay sau một lỗi nhỏ, một lời góp ý, hoặc khi so mình với người khác. Nó dùng những từ tuyệt đối như "lúc nào cũng", "không bao giờ", "hỏng hết". Nó chuyển từ việc sang người: thay vì "bản này chưa đúng ý khách", nó nói "mình kém". Và nó có trí nhớ rất dai, nhắc lại những lỗi cũ từ nhiều năm trước.
Điều đáng nói là sau nhiều năm, giọng ấy nghe như chính suy nghĩ của bạn chứ không phải một thói quen. Bạn tin nó vì nó dùng giọng của mình. Nhưng một câu xuất hiện trong đầu không có nghĩa câu đó đúng. Nó chỉ là một cách nhìn quen thuộc, và cách nhìn thì có thể được xem xét lại như mọi ý kiến khác.
Nhiều người cầu toàn không nhận ra giọng này vì nó đã ở đó quá lâu, giống tiếng ồn nền. Bước đầu tiên chỉ đơn giản là nghe thấy nó: lần tới khi thấy mình chùng xuống sau một lỗi nhỏ, dừng lại và hỏi "mình vừa nói gì với chính mình?".
Tự đánh giá công bằng và tự phê bình gay gắt
Hai cách nhìn lại bản thân dưới đây đều nhận ra lỗi. Khác nhau ở cách chúng nói và điều chúng để lại sau đó.
| Khía cạnh | Tự đánh giá công bằng | Tự phê bình gay gắt |
|---|---|---|
| Đối tượng | Việc làm cụ thể | Con người mình |
| Từ ngữ | Chỗ này chưa đúng, lần sau sửa thế này | Mình vô dụng, lúc nào cũng hỏng |
| Phạm vi | Một lỗi trong một việc | Lan sang mọi việc, mọi lúc |
| Thời gian | Nghĩ đủ để rút kinh nghiệm | Nhắc đi nhắc lại nhiều ngày |
| Cảm giác sau đó | Hơi tiếc nhưng muốn làm tiếp | Xấu hổ, muốn né việc tương tự |
| Tác động lâu dài | Tiến bộ dần, dám thử | Sợ sai, ngại bắt đầu, mệt mỏi |
Nếu thấy mình hay rơi vào cột thứ ba, đừng biến điều đó thành thêm một lý do để chê mình. Phần lớn người cầu toàn đều quen với giọng ấy; nhận ra nó đã là một bước tiến.
Một cách thử nhanh là đọc lại câu bạn vừa nói với mình và gạch đi mọi từ chỉ con người như kém, vô dụng, ngớ ngẩn. Phần còn lại sau khi gạch thường là một nhận xét về việc, và đó mới là phần đáng giữ. Nếu sau khi gạch không còn lại gì, câu ấy chỉ là lời chê, không chứa thông tin nào giúp bạn sửa việc.
Vì sao giọng gay gắt khó bỏ
Nhiều người giữ giọng tự phê bình vì tin rằng nó là động cơ. "Nếu mình không tự quất roi thì mình sẽ lười, sẽ dễ dãi." Niềm tin này dễ hiểu, vì có những lúc bị chê đúng là thúc mình cố gắng. Nhưng nhìn kỹ, sự cố gắng được thúc bằng nỗi sợ thường đi kèm với né tránh: bạn ngại nhận việc mới, chần chừ trước những việc dễ bị đánh giá, và mệt nhanh hơn.
Lý do thứ hai là giọng ấy cho cảm giác kiểm soát. Tự chê mình trước khiến lời chê của người khác bớt bất ngờ. Nó như tấm khiên: mình đã biết mình kém rồi, người khác nói thêm cũng không sao. Nhưng tấm khiên ấy nặng, và bạn mang nó cả những ngày không ai chê gì.
Lý do thứ ba là thói quen. Nhiều người lớn lên trong môi trường mà lỗi được nhắc nhiều hơn điều làm tốt, và họ học cách nhìn mình theo lối đó mà không hề chọn. Nhận ra điều này không phải để trách ai, mà để hiểu rằng thói quen học được thì cũng có thể tập lại theo cách khác, từ từ và không cần hoàn hảo.
Giọng tự phê bình không chỉ nói về công việc
Người cầu toàn thường mang cùng một giọng nói vào nhiều vai trong đời. Nhận ra nó ở những chỗ ít ngờ tới giúp bạn hiểu đây là thói quen nhìn mình, không phải phản ứng riêng với một việc nào.
- Khi làm cha mẹ. Con ốm vặt, bạn nghĩ ngay "tại mình chăm chưa kỹ". Con khóc trước mặt người khác, bạn thấy như mình bị chấm điểm làm cha mẹ.
- Khi chăm sóc ngoại hình. Nhìn ảnh chụp chung, bạn chỉ thấy chỗ mình đứng chưa đẹp, bộ quần áo chưa hợp, và nhớ mãi điều đó.
- Khi học một điều mới. Mới tập bơi hay học nấu một món, bạn đã chê mình chậm hiểu, dù ai bắt đầu cũng vụng như vậy.
- Khi nghỉ ngơi. Ngày nghỉ ngủ dậy muộn, giọng ấy nói "phí cả buổi sáng", và bạn không còn tận hưởng được phần còn lại của ngày.
- Trong các mối quan hệ. Một cuộc gặp bạn bè kết thúc, bạn tua lại xem mình có kể chuyện nhạt, có nói gì làm ai phật lòng không.
Bạn không cần đổi giọng ở tất cả các vai cùng lúc. Chọn một vai mà giọng tự phê bình làm bạn mệt nhất, và bắt đầu tập ở đó. Những gì học được ở một chỗ thường dần lan sang những chỗ khác.
Tập đổi giọng nói với chính mình
Các bước sau là cách tự nhìn lại thường ngày, không phải phương pháp trị liệu. Nếu giọng tự phê bình quá nặng nề, khiến bạn khó sinh hoạt, hãy tìm sự hỗ trợ của chuyên gia.
- Bắt gặp câu gay gắt và viết nó ra. Viết nguyên văn: "Mình thật vô dụng." Nhìn câu ấy trên giấy thường làm nó bớt có vẻ là sự thật.
- Hỏi: mình có nói câu này với một người bạn không? Nếu bạn thân gửi bản thiết kế bị khách yêu cầu sửa màu, bạn sẽ nói gì với họ? Có lẽ là "Chuyện thường, sửa xong là được".
- Viết lại câu theo cách nói với người bạn ấy. "Khách muốn màu khác, mình sửa trong nửa tiếng là xong." Câu mới vẫn thừa nhận việc phải sửa, chỉ bỏ phần phán xét con người.
- Thêm một việc cụ thể cho lần sau, nếu có. "Lần sau mình hỏi khách về màu sắc trước khi phác thảo." Đây là phần tự đánh giá có ích nhất.
- Để câu cũ trôi qua. Giọng cũ có thể quay lại. Khi nó quay lại, nhắc mình "mình đã xem xét chuyện này rồi" và chuyển sang việc khác.
Lúc đầu việc này mất vài phút và có vẻ gượng ép. Sau nhiều lần, nhiều người kể rằng họ tự động hỏi "mình có nói vậy với bạn không" ngay khi giọng cũ vừa lên tiếng.
Câu cũ, câu mới cho những tình huống hay gặp
Dưới đây là vài tình huống phổ biến và cách đổi giọng. Bạn có thể chép những câu hợp với mình vào điện thoại để đọc khi cần.
| Tình huống | Câu cũ | Câu mới |
|---|---|---|
| Bị góp ý về công việc | Mình làm gì cũng sai. | Có một điểm cần sửa, phần còn lại vẫn ổn. |
| Quên một việc đã hứa | Mình thật vô trách nhiệm. | Mình quên lần này, mình sẽ xin lỗi và đặt nhắc việc. |
| Kết quả không như mong đợi | Mình đúng là kém cỏi. | Kết quả chưa như ý, mình xem chỗ nào làm khác được. |
| Thấy người khác giỏi hơn | Mình chẳng bằng ai. | Họ giỏi ở mặt đó, mình cũng có điểm mạnh riêng. |
| Nói hớ trong cuộc trò chuyện | Mọi người chắc nghĩ mình ngớ ngẩn. | Ai cũng có lúc nói vụng, người khác ít để ý hơn mình nghĩ. |
Câu mới không phủ nhận chuyện đã xảy ra. Nó giữ lại sự thật và bỏ đi phần phóng đại. Đó là sự khác biệt giữa trung thực với mình và khắt khe với mình.
Theo dõi thay đổi và khi nào nên tìm chuyên gia
Cuối tuần, dành vài phút ghi lại một hai lần bạn bắt gặp giọng gay gắt và đã đổi được câu. Không cần ghi những lần chưa đổi được. Mục đích là thấy những thay đổi nhỏ đang diễn ra, vì người cầu toàn rất dễ bỏ qua chúng.
Bạn cũng có thể nhờ một người thân để ý: khi bạn buột miệng chê mình trước mặt họ, họ nhắc nhẹ "lại thế rồi". Nhiều người không nhận ra mình hay tự chê thành tiếng cho tới khi có người nói.
Nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý nếu giọng tự phê bình đi kèm cảm giác buồn bã, trống rỗng kéo dài nhiều tuần, thấy mình không có giá trị, mất hứng thú với mọi việc, hay khó làm những việc thường ngày. Hãy tìm cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý để được hỗ trợ phù hợp.
Nếu có lúc lời tự trách đi tới ý nghĩ làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc nói với người thân bạn tin cậy, đừng giữ một mình.
Câu hỏi thường gặp
Tự phê bình có giúp người cầu toàn tiến bộ không?
Tự đánh giá công bằng thì có, vì nó chỉ ra lỗi cụ thể và cách sửa. Tự phê bình gay gắt thì thường làm ngược lại: bạn sợ sai, ngại thử việc mới và mệt mỏi nhanh hơn, nên tiến bộ chậm hơn.
Làm sao biết mình đang tự phê bình quá gay gắt?
Để tâm tới từ ngữ bạn dùng với mình. Nếu thường xuyên có những từ như vô dụng, lúc nào cũng hỏng, chẳng bằng ai, và cảm giác xấu hổ kéo dài nhiều ngày sau một lỗi nhỏ, giọng tự phê bình đang quá nặng.
Nói tử tế với bản thân có làm mình dễ dãi không?
Không. Nói tử tế không có nghĩa là bỏ qua lỗi. Bạn vẫn nhận ra chỗ chưa tốt và lên kế hoạch sửa, chỉ không phán xét cả con người mình. Nhiều người thấy họ dám thử nhiều hơn khi bớt sợ bị chính mình chê.
Giọng tự phê bình có tự mất đi không?
Thường nó không mất hẳn, nhưng nhỏ dần khi bạn liên tục bắt gặp và đổi cách nói. Đây là một thói quen cần thời gian để tập lại, và có những ngày giọng cũ sẽ quay về, điều đó là bình thường.
Có nên nhờ người thân nhắc khi mình tự chê không?
Có thể, nếu bạn thấy thoải mái. Một người thân nhắc nhẹ khi bạn buột miệng chê mình giúp bạn nhận ra thói quen sớm hơn. Hãy nói rõ bạn muốn được nhắc thế nào để không thấy bị phán xét.
Khi nào tự phê bình cần gặp chuyên gia?
Khi nó đi kèm buồn bã, trống rỗng kéo dài nhiều tuần, thấy mình vô giá trị, mất hứng thú hay khó sinh hoạt bình thường. Lúc đó nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý tại cơ sở y tế có chuyên môn.