CauToan.comCầu Toàn
Cầu toàn và sức khoẻ tinh thần

Thấy có lỗi khi nghỉ ngơi: vì sao người cầu toàn khó cho phép mình dừng lại

Ngồi xuống nghỉ một lúc là thấy áy náy, như đang phí thời gian? Vì sao người cầu toàn khó nghỉ, cái giá của việc không dừng và cách nghỉ mà không thấy có lỗi.

A Vietnamese grandmother and her adult daughter share tea on a shaded balcony on a quiet afternoon, the daughter glancing back toward the doorway, medium shot, warm green light

Người cầu toàn thấy có lỗi khi nghỉ ngơi vì trong đầu họ, nghỉ ngơi phải được "kiếm" bằng việc đã làm xong và làm tốt, mà việc thì hiếm khi được coi là xong và tốt. Thế là nghỉ luôn có vẻ chưa xứng đáng, và mỗi lần ngồi xuống đều kèm cảm giác đang trốn việc. Coi nghỉ ngơi là một phần của công việc, có lịch và có mục đích, giúp bạn nghỉ được mà không phải chờ tới khi "đã đủ".

Cảm giác áy náy khi nghỉ là chuyện rất phổ biến ở người có trách nhiệm cao. Nó không có nghĩa bạn tham việc hay không biết hưởng thụ. Nhưng nếu kéo dài, việc không bao giờ thật sự dừng lại làm sức lực cạn dần, và đó là con đường quen thuộc dẫn tới kiệt sức. Phần dưới đây giải thích vì sao người cầu toàn khó nghỉ, gợi ý cách lên kế hoạch nghỉ và những câu nói với mình để bớt áy náy.

Một ngày nghỉ không trọn của chị Ngọc

Chị Ngọc làm quản lý cửa hàng, cả tháng mới có một ngày Chủ nhật trọn vẹn. Sáng hôm ấy chị định ngủ thêm, nhưng sáu giờ đã tỉnh và nghĩ tới kho hàng chưa kiểm. Chị dậy dọn nhà, vì "nghỉ thì cũng phải làm gì cho có ích". Mười giờ chị ngồi uống trà với mẹ ngoài ban công, được mười phút lại vào xem điện thoại, trả lời tin nhắn của nhân viên.

Buổi chiều, con rủ đi công viên. Chị đi, nhưng trong lúc con chơi, chị ngồi lên danh sách việc cho tuần sau. Tối đến chị thấy mệt hơn cả ngày đi làm, và hơi buồn vì một ngày nghỉ hiếm hoi đã trôi qua mà không thấy được nghỉ chút nào.

Chị Ngọc không thiếu thời gian. Chị thiếu sự cho phép. Mỗi lần ngồi xuống, một giọng nói nhắc rằng còn việc chưa làm, và với chị, nghỉ khi còn việc là một kiểu lơ là. Nhiều người cầu toàn sẽ nhận ra mình trong câu chuyện này: thời gian rảnh có, nhưng đầu óc không chịu rảnh theo.

Vì sao người cầu toàn khó cho phép mình dừng

Lý do đầu tiên là danh sách việc của người cầu toàn không bao giờ hết. Họ luôn thấy một chỗ có thể làm tốt hơn, một việc có thể chuẩn bị trước. Nếu chờ danh sách trống mới nghỉ, sẽ không bao giờ có lúc nghỉ.

Lý do thứ hai là giá trị bản thân gắn với năng suất. Khi làm việc, họ thấy mình có ích. Khi nghỉ, cảm giác có ích biến mất, và khoảng trống ấy gây khó chịu. Một số người lớn lên với câu "chăm chỉ mới là người tốt" và vô thức hiểu ngược lại rằng nghỉ ngơi là không tốt.

Lý do thứ ba là nghỉ ngơi cũng bị cầu toàn hoá. Ngày nghỉ phải thật có ý nghĩa, chuyến đi phải thật trọn vẹn, buổi đọc sách phải xong cả cuốn. Khi nghỉ cũng có tiêu chuẩn, nó trở thành thêm một việc phải làm cho tốt, và lại có lý do để thấy mình làm chưa đủ.

Hiểu ba lý do này giúp bạn thấy cảm giác áy náy là một thói quen suy nghĩ, không phải lời cảnh báo chính xác rằng bạn đang lười.

Những khoảng dừng nhỏ ngay trong giờ làm

Nghỉ ngơi không chỉ là chuyện cuối tuần. Người cầu toàn thường làm liền một mạch nhiều giờ vì sợ đứt mạch suy nghĩ, rồi đến chiều thì đầu óc đặc lại, càng làm càng chậm, và lại phải bù vào buổi tối. Một vài khoảng dừng ngắn trong ngày giúp giữ sức đều hơn, để buổi tối không phải trả nợ cho buổi chiều.

Khoảng dừng hiệu quả thường có ba đặc điểm: rời khỏi chỗ ngồi, không nhìn màn hình, và có điểm kết thúc rõ ràng. Đứng dậy rót nước, ra hành lang nhìn ra xa, đi lên xuống một tầng cầu thang. Năm đến mười phút là đủ. Điểm kết thúc rõ ràng giúp người cầu toàn yên tâm rằng mình sẽ quay lại việc, không phải đang bỏ dở.

Nhiều người lo nghỉ giữa chừng sẽ mất mạch. Một mẹo nhỏ là trước khi đứng dậy, viết một dòng "đang làm tới đâu, bước tiếp theo là gì". Quay lại đọc dòng đó, bạn bắt nhịp lại nhanh hơn bạn tưởng. Thử trong một tuần, ghi lại những buổi chiều có khoảng dừng và những buổi không có, rồi so cảm giác cuối ngày của mình.

Nghỉ ngơi thật và nghỉ ngơi nửa vời

Không phải lúc nào ngồi yên cũng là nghỉ. Bảng sau giúp bạn nhận ra kiểu nghỉ nào đang thật sự hồi sức và kiểu nào chỉ là làm việc đổi chỗ.

Tình huốngNghỉ nửa vờiNghỉ thật
Buổi tối sau giờ làmNằm xem phim nhưng chốc chốc mở tin nhắn công việcTắt thông báo công việc, xem trọn một tập phim
Ngày cuối tuầnDọn nhà, làm việc vặt suốt ngày cho "có ích"Dành ít nhất nửa ngày không có danh sách việc
Đi chơi cùng gia đìnhCó mặt nhưng đầu nghĩ việc tuần sauĐể điện thoại trong túi, chú ý tới người bên cạnh
Nghỉ giữa giờĂn trưa tại bàn, vừa ăn vừa đọc emailRời bàn mười lăm phút, ăn ở chỗ khác
Kỳ nghỉ dàiLên lịch kín, sợ phí ngày nàoĐể trống một vài buổi, quyết định tại chỗ

Nghỉ thật không nhất thiết là không làm gì. Nấu ăn, làm vườn, chơi với con đều có thể là nghỉ, miễn là bạn không mang theo thước đo năng suất vào đó.

Lên kế hoạch nghỉ như lên kế hoạch việc

Người cầu toàn làm tốt những gì có trong kế hoạch. Tận dụng điều đó bằng cách đưa nghỉ ngơi vào lịch, như một việc có thật.

  1. Ghi giờ nghỉ vào lịch làm việc. Một buổi chiều thứ Bảy, một khoảng nửa tiếng sau giờ ăn trưa. Khi đã có trong lịch, nghỉ không còn là "trốn việc" mà là "đúng kế hoạch".
  2. Đặt ranh giới rõ cho thời gian nghỉ. Báo trước với đồng nghiệp: "Chủ nhật em không xem tin nhắn, việc gấp thì gọi điện." Nói trước giúp bạn bớt lo người khác cần mình.
  3. Chọn hoạt động nghỉ không có tiêu chuẩn. Không cần đọc hết sách, không cần đi bộ đủ số bước. Chỉ cần làm trong khoảng thời gian đã định.
  4. Ghi việc dở ra giấy trước khi nghỉ. Danh sách giữ việc giúp bạn, đầu óc khỏi phải giữ.
  5. Để ý cảm giác sau khi nghỉ. Tối hôm đó ghi một dòng: mình thấy thế nào. Nhiều người nhận ra họ làm việc tốt hơn vào hôm sau, và đó là bằng chứng giúp lần sau dễ nghỉ hơn.

Ở những lần đầu, cảm giác áy náy có thể vẫn xuất hiện giữa giờ nghỉ. Không cần đuổi nó đi. Bạn chỉ cần ghi nhận "mình đang thấy áy náy" rồi tiếp tục nghỉ, như để một vị khách ngồi đó mà không phải tiếp chuyện.

Câu cũ, câu mới về chuyện nghỉ

Những câu dưới đây thay cho các câu quen thuộc khiến bạn đứng dậy làm việc ngay khi vừa ngồi xuống.

Câu cũCâu mới
Còn việc chưa làm thì sao nghỉ được.Việc sẽ luôn còn; mình nghỉ để có sức làm tiếp.
Nghỉ là lười.Nghỉ là một phần của làm việc lâu dài.
Phải làm gì đó có ích mới được.Hồi sức cũng là có ích, dù không nhìn thấy ngay.
Người khác vẫn đang làm, mình nghỉ thì kỳ.Mỗi người có nhịp riêng; mình nghỉ theo lịch của mình.
Ngày nghỉ phải thật ý nghĩa.Ngày nghỉ chỉ cần làm mình thấy nhẹ hơn.

Nếu gia đình hay đồng nghiệp quen thấy bạn lúc nào cũng làm, họ có thể ngạc nhiên khi bạn bắt đầu nghỉ. Một câu giải thích ngắn như "Dạo này mình tập nghỉ cho đúng giờ, để còn sức lâu dài" thường đủ để mọi người hiểu.

Bạn cũng có thể dùng một câu duy nhất làm "câu của tuần", dán ở chỗ hay nhìn thấy như cửa tủ lạnh hay góc bàn làm việc. Khi đã quen với một câu, chuyển sang câu khác. Cách này nhẹ nhàng hơn việc cố nhớ cả bảng, và hợp với người cầu toàn vốn dễ biến mọi thứ thành một danh sách phải hoàn thành.

Vì sao vừa được nghỉ dài lại thấy mệt rã rời

Nhiều người cầu toàn kể một chuyện khá giống nhau: làm việc căng suốt mấy tháng không sao, đến đúng kỳ nghỉ Tết hay chuyến du lịch đã chờ lâu thì thấy mệt rã rời, uể oải, có khi ốm vặt. Họ thấy tiếc vì kỳ nghỉ "bị phí", và lại tự trách mình không biết tận hưởng.

Có một cách hiểu đơn giản: khi bạn gồng liên tục, cơ thể và đầu óc tạm gác cảm giác mệt để làm cho xong việc. Lúc được dừng hẳn, những gì bị gác lại mới có dịp hiện ra. Cái mệt không phải do kỳ nghỉ gây ra; nó đã có sẵn từ trước, chỉ là giờ bạn mới cảm thấy.

Bài học rút ra không phải là đừng nghỉ dài, mà là đừng dồn hết nghỉ ngơi vào vài dịp trong năm. Những khoảng nghỉ ngắn và đều trong tuần giúp mệt mỏi không tích tụ quá nhiều. Còn nếu vừa nghỉ đã thấy mệt, hãy cho phép mình dành vài ngày đầu chỉ để ngủ và làm những việc thật nhẹ, thay vì ép mình phải đi chơi cho đáng. Nếu mệt mỏi vẫn kéo dài sau kỳ nghỉ, đó là lúc nên đi khám.

Khi không nghỉ được đã thành dấu hiệu đáng lo

Nếu đã nghỉ mà vẫn thấy mệt kéo dài, sáng dậy không muốn bắt đầu ngày mới, thấy xa cách với công việc từng yêu thích, hay dễ cáu với những người thân, đó có thể là dấu hiệu sức lực đã cạn nhiều hơn bạn nghĩ. Lúc ấy, nghỉ thêm một ngày cuối tuần thường không đủ. Hãy cân nhắc trao đổi với quản lý về khối lượng việc, và gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý nếu tình trạng kéo dài nhiều tuần.

Cũng nên gặp bác sĩ nếu mệt mỏi đi kèm những thay đổi về sức khoẻ như mất ngủ, ăn uống thất thường, đau đầu thường xuyên. Hãy tìm cơ sở y tế có chuyên môn để được kiểm tra, đừng tự kết luận chỉ là do làm nhiều.

Nếu có lúc bạn nảy ra ý nghĩ làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc báo cho một người thân bạn tin cậy.

Để theo dõi, cuối mỗi tuần hỏi mình hai câu: tuần này mình có khoảng nghỉ thật nào không, và sau đó mình thấy thế nào. Không chấm điểm, chỉ ghi lại để thấy nhịp sống của mình đang đi về đâu.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao người cầu toàn thấy có lỗi khi nghỉ ngơi?

Vì họ thường coi nghỉ ngơi là phần thưởng sau khi xong việc, mà việc thì hiếm khi được coi là xong. Thêm vào đó, giá trị bản thân của họ gắn với năng suất, nên lúc không làm gì dễ thấy mình vô ích.

Làm sao để nghỉ ngơi mà không thấy áy náy?

Đưa giờ nghỉ vào lịch như một việc có thật, báo trước với người khác, ghi việc dở ra giấy trước khi nghỉ. Cảm giác áy náy có thể vẫn đến, nhưng bạn không cần làm theo nó.

Dọn nhà vào ngày nghỉ có được coi là nghỉ ngơi không?

Tuỳ cách bạn làm. Nếu dọn nhẹ nhàng và thấy dễ chịu thì có thể là nghỉ. Nếu dọn vì cảm thấy phải làm gì đó có ích và cả ngày không ngừng tay, thì đó là làm việc đổi chỗ chứ chưa phải nghỉ.

Nghỉ nhiều có làm người cầu toàn tụt lại phía sau không?

Thường là không. Nghỉ đúng lúc giúp bạn giữ sức lâu dài, tập trung tốt hơn và ít sai sót vì mệt. Người không bao giờ nghỉ mới dễ phải dừng hẳn khi sức lực cạn kiệt.

Khi nào việc không nghỉ được là dấu hiệu đáng lo?

Khi đã nghỉ mà vẫn mệt kéo dài, sáng dậy không muốn bắt đầu ngày, thấy xa cách với công việc, dễ cáu hay mất ngủ trong nhiều tuần. Lúc đó nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý.

Nói với gia đình thế nào khi mình muốn tập nghỉ?

Một câu ngắn và rõ là đủ, chẳng hạn mình đang tập nghỉ đúng giờ để giữ sức lâu dài. Nếu cần, nhờ người thân nhắc khi thấy bạn lại cầm điện thoại công việc trong giờ nghỉ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138