Lớn lên cạnh cha mẹ cầu toàn, con thường học được sự chu đáo, trách nhiệm và thói quen làm việc tử tế; nhưng con cũng có thể học theo cả nỗi sợ mắc lỗi và giọng tự chê mình. Điều cha mẹ chỉnh được nhiều nhất không nằm ở lời dạy, mà ở cách chính mình đối xử với lỗi của bản thân ngay trước mặt con.
Bài này không nhằm khiến cha mẹ thấy có lỗi. Trẻ con học từ mọi người xung quanh, và mỗi nhà có những điều tốt riêng để truyền lại. Nội dung dưới đây giúp bạn nhìn rõ con đang nhận được gì, nhận ra vài dấu hiệu để lắng nghe, và thử những cách làm mẫu đơn giản để con giữ lại phần chỉn chu mà bớt phần nặng nề.
Những điều tốt con nhận được từ cha mẹ chỉn chu
Con quen với việc làm tới nơi tới chốn. Thấy bố mẹ hoàn thành việc tử tế, con học được rằng việc gì đã nhận thì làm cho xong. Đây là nền tảng quý cho việc học và việc làm sau này.
Con biết quý đồ đạc và không gian chung. Nhà có nếp, đồ có chỗ, con quen trả đồ về đúng nơi, biết giữ gìn những thứ mình dùng.
Con được chăm sóc kỹ lưỡng. Cha mẹ cầu toàn thường để ý từng chi tiết nhỏ trong đời sống của con: lịch khám, đồ dùng, sở thích. Con cảm nhận được mình được quan tâm.
Con có hình mẫu về trách nhiệm. Con thấy bố mẹ giữ lời hứa, đúng hẹn, chu đáo với người khác. Những điều này con mang theo vào các mối quan hệ của mình.
Con học được rằng chất lượng là điều đáng theo đuổi. Biết phân biệt việc làm cẩn thận với việc làm qua loa là một kỹ năng tốt. Điều cần thêm chỉ là biết khi nào "đủ tốt" là đủ.
Con có người lớn đáng tin cậy. Cha mẹ chỉn chu thường nói là làm, hẹn là đến. Với trẻ con, cảm giác người lớn bên cạnh mình đáng tin là nền móng để con dám bước ra thế giới. Đây là món quà lớn, và đáng được ghi nhận trước khi nói tới bất cứ điều gì cần điều chỉnh.
Những điều con có thể học theo mà cha mẹ không cố ý dạy
Trẻ con học nhiều nhất bằng cách quan sát, không phải bằng lời dặn. Khi bố làm hỏng một món đồ và mắng mình "sao ngu thế", con nghe thấy cách người lớn nói với chính mình khi sai. Khi mẹ không dám đi đâu vì nhà chưa dọn xong, con thấy rằng nghỉ ngơi chỉ được phép khi mọi thứ hoàn hảo. Không ai dạy con những điều đó, nhưng con học được.
Có ba điều nhiều cha mẹ cầu toàn kể rằng họ thấy ở con mình. Thứ nhất là giọng tự chê: con vẽ xong một bức tranh rồi tự nói "xấu quá" trước khi ai kịp nhận xét. Thứ hai là sợ bắt đầu: con không muốn thử trò mới vì sợ làm chưa giỏi. Thứ ba là cần được xác nhận: con hỏi "đúng chưa" liên tục, kể cả với việc rất nhỏ.
Những điều này không có nghĩa con có vấn đề gì, cũng không có nghĩa cha mẹ đã làm hỏng con. Trẻ con nhạy với không khí trong nhà, và đôi khi chúng đang cố làm cho cha mẹ vui. Điều tốt là thói quen học được qua quan sát cũng có thể thay đổi qua quan sát: khi con thấy bố mẹ đối xử với lỗi khác đi, con sẽ dần học theo cách mới.
Dấu hiệu ở con để cha mẹ lắng nghe
Bảng dưới nêu một vài điều con hay làm, điều con có thể đang nghĩ, và cách cha mẹ có thể đáp lại. Đây không phải danh sách để chẩn đoán con, mà là gợi ý để trò chuyện.
| Điều con làm | Có thể con đang nghĩ | Cha mẹ có thể đáp |
|---|---|---|
| Xé bỏ bài vẽ, tẩy đi viết lại nhiều lần | Phải đẹp ngay từ đầu mới được | "Con thích phần nào trong bức này? Mình giữ lại xem nhé." |
| Không chịu thử trò chơi mới | Sợ thua, sợ làm chưa giỏi trước mặt người khác | "Lần đầu ai cũng vụng. Bố chơi cùng, bố cũng chưa biết." |
| Hỏi "đúng chưa" với mọi việc nhỏ | Cần chắc chắn bố mẹ hài lòng | "Con thấy thế nào? Con tự quyết phần này được." |
| Giấu bài kiểm tra, giấu đồ làm hỏng | Sợ bố mẹ buồn hoặc giận | "Có chuyện gì con cứ kể. Mình cùng tìm cách sửa." |
| Khóc dữ khi mắc lỗi nhỏ | Lỗi nhỏ cũng là chuyện lớn | "Con buồn vì làm đổ nước. Mình lau đi là xong." |
Cột cuối không phải câu thần kỳ. Điều quan trọng là giọng nói bình thản, lặp lại nhiều lần, để con dần tin rằng mắc lỗi trong nhà là chuyện an toàn.
Làm mẫu cách đối xử với lỗi của chính mình
Cách hiệu quả nhất để con bớt sợ sai là thấy bố mẹ sai và xử lý nhẹ nhàng. Thử những việc sau trong vài tuần:
- Khi mình quên hoặc làm hỏng việc gì, nói to một câu bình thản: "Mẹ quên mua sữa rồi. Mai mẹ mua." Không mắng mình, không thở dài nặng nề.
- Thỉnh thoảng làm một việc mới trước mặt con mà mình chưa giỏi, như nấu một món lạ, chơi một môn thể thao, vẽ cùng con. Để con thấy bố mẹ cũng vụng lúc đầu.
- Khi việc mình làm chưa hoàn hảo, nói: "Thế này là đủ rồi." Ví dụ bánh hơi cháy cạnh: "Hơi cháy chút, vẫn ăn ngon."
- Kể cho con nghe một lần mình mắc lỗi hồi nhỏ và đã ổn thế nào sau đó.
- Khi lỡ cáu với con vì con làm sai, xin lỗi con: "Lúc nãy bố to tiếng. Bố xin lỗi. Làm đổ nước không phải chuyện lớn."
- Cuối ngày, thỉnh thoảng cả nhà kể một điều mình làm chưa tốt hôm nay và một điều mình thích. Người lớn kể trước.
Những việc này nhỏ, nhưng lặp lại đủ lâu, chúng thành bầu không khí của ngôi nhà. Con học rằng lỗi là một phần bình thường của mọi ngày, không phải dấu hiệu mình kém cỏi. Nhiều cha mẹ còn kể rằng khi tập làm mẫu cho con, chính họ cũng thấy nhẹ nhàng hơn với bản thân.
Câu nói với con khi con tự chê mình
Khi con nói "con dở lắm", "con xấu quá", phản xạ đầu tiên của nhiều cha mẹ là cãi lại "không, con giỏi mà". Con thường không tin, vì con đang nhìn thấy chỗ chưa được. Thử những câu khác:
- Con: "Con vẽ xấu quá." → Bố mẹ: "Con chưa ưng phần nào? Phần nào con thấy được?"
- Con: "Con làm gì cũng sai." → Bố mẹ: "Hôm nay con gặp chuyện gì khó à? Kể bố nghe."
- Con: "Bạn ấy làm đẹp hơn con." → Bố mẹ: "Bạn ấy làm đẹp thật. Con muốn học thêm phần nào từ bạn?"
- Con: "Con không làm nữa, kiểu gì cũng hỏng." → Bố mẹ: "Mình làm thử một phần nhỏ thôi. Hỏng thì làm lại, không sao."
- Con: "Mẹ có buồn không vì con làm sai?" → Bố mẹ: "Mẹ không buồn vì con làm sai. Mẹ chỉ muốn con kể cho mẹ."
Các câu trả lời đều có điểm chung: công nhận cảm xúc của con, hỏi cụ thể, và không vội trấn an bằng lời khen chung chung. Con cảm thấy được nghe, và dần học cách nhìn việc mình làm một cách công bằng hơn.
Nếu lỡ buột miệng câu cũ, không sao. Lần sau thử lại. Con không cần cha mẹ trả lời đúng mọi lúc; con cần cảm giác rằng nói ra nỗi buồn của mình với bố mẹ là an toàn, và bố mẹ sẽ không vội gạt nó đi.
Với con tuổi mới lớn: nói chuyện thẳng về tiêu chuẩn
Với con ở tuổi mới lớn, cha mẹ nói chuyện được thẳng thắn hơn. Một buổi tối thư thả, kể cho con nghe rằng bố mẹ là người hay đòi hỏi cao, rằng điều đó giúp bố mẹ làm việc tốt nhưng cũng làm bố mẹ mệt. Hỏi con có thấy mình giống bố mẹ ở điểm nào không, và con thấy điều đó giúp hay làm khó con.
Cuộc trò chuyện này không nhằm tìm ra lỗi, mà để con biết tiêu chuẩn cao là thứ nói ra được và điều chỉnh được. Nhiều bạn trẻ cảm thấy nhẹ nhõm khi nghe bố mẹ thừa nhận "bố mẹ cũng đang tập không khắt khe quá". Con thấy mình không đơn độc với những suy nghĩ ấy.
Cũng đừng ngạc nhiên nếu con không muốn nói nhiều ngay lần đầu. Tuổi mới lớn cần thời gian và cảm giác được tôn trọng. Để ngỏ cửa: "Khi nào con muốn nói chuyện về chuyện học, chuyện bạn bè, bố mẹ luôn nghe." Rồi giữ lời, nghe mà không vội khuyên.
Một điều nhỏ nhưng có ích: khi con kể về một bài làm chưa tốt, hỏi "con thấy mình học được gì từ lần này" trước khi hỏi "sao lại thế". Câu hỏi đầu mở ra cuộc trò chuyện; câu hỏi sau thường khiến con khép lại. Con tuổi mới lớn rất nhạy với giọng điệu, và nhớ lâu cảm giác được nghe hay bị tra hỏi.
Quan sát con mà không biến con thành dự án
Người cầu toàn khi đọc tới đây có thể muốn lập ngay kế hoạch "sửa" thói quen của con. Hãy cẩn thận với điều đó, vì nó lại biến con thành một việc cần làm cho hoàn hảo. Con không cần được sửa, con cần một môi trường mà sai sót được đón nhận bình thường.
Thay vì theo dõi con từng ngày, bạn có thể tự hỏi mỗi tháng một lần: con có dám thử việc mới hơn không, con có kể chuyện mình làm sai cho bố mẹ nghe không, con có cười khi làm hỏng việc gì đó không. Không ghi điểm, không so với ai, chỉ để thấy chiều hướng.
Nếu con có những thay đổi kéo dài như lo lắng nhiều tới mức không đi học được, mất ngủ, ăn uống thay đổi rõ, thu mình lại, hoặc lặp đi lặp lại một việc kiểm tra mà con muốn dừng cũng không dừng được, hãy đưa con tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm lý hoặc tâm thần dành cho trẻ em để được khám và tư vấn. Tìm người có chuyên môn là một việc chăm con đúng đắn.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ cầu toàn có làm con cầu toàn theo không?
Con học nhiều từ việc quan sát cha mẹ, nên có thể mang theo cả sự chu đáo lẫn nỗi sợ sai. Nhưng tính cách con còn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác. Điều cha mẹ làm được là làm mẫu cách đón nhận lỗi một cách bình thản.
Con hay tự chê mình thì cha mẹ nên khen nhiều hơn không?
Khen chung chung như "con giỏi lắm" thường không làm con bớt tự chê. Hữu ích hơn là hỏi con chưa ưng phần nào, chỉ ra một điều cụ thể con đã làm được, và kể rằng ai cũng có lúc chưa ưng việc mình làm.
Có nên nói với con rằng bố mẹ là người cầu toàn không?
Với con đủ lớn, nói thẳng một cách nhẹ nhàng thường có ích. Con hiểu vì sao bố mẹ đôi khi khắt khe, và thấy được rằng tính cách là điều nói ra được, điều chỉnh được, không phải điều phải giấu.
Con sợ thử việc mới thì cha mẹ làm gì?
Thử làm cùng con, để con thấy bố mẹ cũng vụng lúc đầu. Chia việc thành phần nhỏ, nói rõ rằng làm hỏng cũng không sao. Tránh ép con phải làm ngay hoặc so con với bạn đã làm được.
Làm mẫu cách đối xử với lỗi có cần làm mỗi ngày không?
Không cần biến nó thành bài tập. Chỉ cần mỗi khi mình mắc lỗi tự nhiên trong ngày, xử lý bằng một câu bình thản trước mặt con. Lặp lại tự nhiên như vậy trong nhiều tháng có tác dụng hơn một buổi giảng giải.
Khi nào nên đưa con đi gặp chuyên gia tâm lý?
Khi con lo lắng tới mức ảnh hưởng việc học, giấc ngủ, ăn uống hoặc quan hệ bạn bè trong thời gian dài, hoặc lặp lại những việc kiểm tra mà con muốn dừng không được, nên đưa con tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm lý, tâm thần cho trẻ em.