Người cầu toàn hay căng thẳng vì họ liên tục so việc mình làm với một chuẩn rất cao và hầu như không bao giờ thấy đã chạm tới, nên đầu óc ít khi được báo hiệu "xong rồi, nghỉ được rồi". Căng thẳng không đến từ khối lượng việc đơn thuần, mà từ khoảng cách giữa điều mình đòi hỏi và điều mình thấy đã đạt. Thu hẹp khoảng cách đó bằng chuẩn rõ ràng và điểm dừng cụ thể là cách thiết thực nhất để bớt căng mà không phải bỏ sự chỉn chu.
Căng thẳng ở mức vừa phải giúp bạn tập trung, làm việc cẩn thận và chuẩn bị chu đáo. Nó chỉ thành gánh khi kéo dài gần như cả ngày, mang về tận bữa cơm, giấc ngủ, và không lắng xuống dù việc đã xong. Phần dưới đây giải thích vì sao hai thứ này hay đi cùng nhau, đặt cạnh nhau lúc căng còn có ích và lúc đã quá tải, rồi gợi ý vài thay đổi nhỏ trong ngày và những dấu hiệu cho thấy bạn nên tìm tới người có chuyên môn.
Vì sao cầu toàn và căng thẳng hay đi cùng nhau
Hãy hình dung trong đầu bạn có một người giám sát luôn cầm thước đo. Với người thoải mái, thước đo ấy ghi "đạt yêu cầu" khá sớm rồi cất đi. Với người cầu toàn, thước đo không bao giờ được cất: việc đã đạt vẫn bị đo tiếp xem có thể tốt hơn không, lời nói đã xong vẫn bị đo lại xem có sai gì không. Cơ thể phản ứng với sự giám sát liên tục này như với một mối đe doạ nhỏ nhưng không dứt, nên vai cứ gồng, hơi thở cứ nông.
Giới tâm lý học thường phân biệt hai phần trong tính cầu toàn: phần hướng tới chuẩn mực cao, và phần lo sợ mắc lỗi, sợ bị đánh giá. Phần thứ nhất thường đi cùng động lực và sự hài lòng khi làm tốt. Phần thứ hai mới là nơi căng thẳng sinh ra nhiều nhất, vì nó biến mỗi việc thành một bài kiểm tra về giá trị bản thân.
Nhiều người cầu toàn kể rằng họ không sợ việc khó, họ sợ việc làm ra bị chê. Khi nỗi sợ ấy gắn vào cả những việc nhỏ như trả lời tin nhắn, chọn món cho bữa tối hay chuẩn bị quà, thì ngày nào cũng có hàng chục bài kiểm tra nhỏ, và căng thẳng cộng dồn lên dù không có sự kiện lớn nào xảy ra.
Một ngày của anh Minh: căng thẳng đến từ đâu
Anh Minh là trưởng nhóm kỹ thuật, được đồng nghiệp quý vì cẩn thận và đáng tin. Buổi sáng anh dậy sớm để đọc lại bản trình bày cho cuộc họp chín giờ, dù đã đọc tối hôm trước. Trong cuộc họp, anh trình bày tốt, nhưng một câu hỏi bất ngờ khiến anh trả lời hơi lúng túng. Cả buổi trưa anh không ăn được nhiều, đầu cứ quay lại khoảnh khắc lúng túng ấy, nghĩ lẽ ra phải chuẩn bị kỹ hơn.
Buổi chiều, anh kiểm tra lại mã của một bạn trong nhóm và sửa thêm vài chỗ không bắt buộc. Về nhà, con gái khoe bức tranh, anh khen nhưng đầu vẫn ở cuộc họp. Tối, anh mở máy tính "xem nhanh một chút" và ngồi tới mười một giờ. Đêm ấy anh ngủ chập chờn.
Nhìn lại, không có sự kiện nào trong ngày của anh Minh thật sự tệ. Cuộc họp thành công, nhóm làm việc ổn. Căng thẳng đến từ việc anh liên tục chấm điểm chính mình và luôn cho điểm thấp hơn thực tế. Đây là kiểu căng thẳng mà người ngoài khó nhìn thấy, vì bề ngoài mọi thứ vẫn vận hành trơn tru.
Căng thẳng còn giúp bạn và căng thẳng đã thành gánh
Không phải mọi sự căng đều cần gỡ bỏ. Bảng dưới đây đặt hai trạng thái cạnh nhau để bạn đối chiếu với tuần vừa qua của mình, không nhằm chấm điểm mà để nhận ra mình đang ở phía nào nhiều hơn.
| Khía cạnh | Căng còn có ích | Căng đã thành gánh |
|---|---|---|
| Thời gian kéo dài | Xuất hiện trước việc quan trọng, lắng xuống khi xong | Gần như cả ngày, cả tuần, kể cả ngày nghỉ |
| Tác động lên việc | Giúp tập trung, chuẩn bị kỹ phần cần kỹ | Làm chậm, sửa đi sửa lại, khó bắt đầu |
| Sau khi xong việc | Thấy nhẹ, có chút hài lòng | Chuyển ngay sang soi lỗi hoặc lo việc tiếp theo |
| Cơ thể | Hơi hồi hộp rồi trở lại bình thường | Vai gáy mỏi, ăn uống thất thường, khó ngủ |
| Quan hệ | Vẫn trò chuyện, vui chơi bình thường | Dễ cáu, ít kiên nhẫn, đầu óc để ở chỗ khác |
| Cách nói với mình | Mình cần chuẩn bị phần này cho chắc | Mình mà sai thì mọi người sẽ thất vọng |
Nếu cột thứ ba đúng với bạn ở nhiều dòng, đó là tín hiệu cần điều chỉnh nhịp sống, không phải lời phán xét về con người bạn. Sự chỉn chu vẫn là điểm mạnh; vấn đề chỉ là nó đang được bật ở mức tối đa cho mọi việc.
Mặt tốt cần giữ lại khi muốn bớt căng
Người cầu toàn thường là người đáng tin. Họ nhớ hạn, chuẩn bị kỹ, nghĩ trước những rủi ro mà người khác bỏ qua. Chính sự nhạy với rủi ro ấy làm họ dễ căng, nhưng cũng làm họ giỏi trong những việc cần chính xác. Muốn bớt căng không có nghĩa là thành người hời hợt.
Điều đáng giữ là khả năng nhìn thấy chỗ quan trọng và dồn sức vào đó. Điều đáng bớt là thói quen đối xử với mọi chỗ như nhau. Khi bạn tự cho phép một số việc chỉ cần đạt mức vừa phải, phần sức lực dành dụm được sẽ chảy về những việc thật sự cần kỹ, và bạn vẫn là người làm tốt, chỉ đỡ mệt hơn.
Cũng nên ghi nhận rằng căng thẳng của bạn thường xuất phát từ việc quan tâm. Bạn căng vì muốn khách hài lòng, muốn gia đình được chăm sóc tốt, muốn nhóm không bị ảnh hưởng. Nhìn nó như sự quan tâm đang được tiêu hơi quá tay, thay vì như một khuyết điểm, sẽ giúp bạn bớt tự trách khi bắt tay điều chỉnh.
Đổi câu tự nói với mình
Một phần lớn căng thẳng đến từ những câu bạn tự nói trong đầu mà không để ý. Không cần ép mình lạc quan, chỉ cần đổi sang câu sát thực tế hơn.
| Câu cũ | Câu mới |
|---|---|
| Phải làm thật hoàn hảo thì mới yên tâm được. | Làm đạt yêu cầu là đủ để yên tâm; phần thêm là tuỳ sức. |
| Lỡ sai một chút là hỏng hết. | Phần lớn sai sót đều sửa được; mình sẽ sửa nếu gặp. |
| Mình phải lo trước mọi khả năng. | Mình lo trước những khả năng hay xảy ra nhất, phần còn lại tính sau. |
| Nghỉ lúc này là lười. | Nghỉ lúc này là để mai làm tiếp được. |
| Người khác làm được thì mình cũng phải làm được. | Mỗi người có hoàn cảnh và sức khác nhau; mình làm theo sức mình. |
Câu mới lúc đầu nghe gượng gạo. Bạn có thể viết ra một tờ giấy nhỏ, đặt ở góc bàn, và đọc khi nhận ra mình đang gồng lên. Mục tiêu không phải tin ngay, mà là cho đầu óc thêm một lựa chọn bên cạnh câu quen thuộc.
Vài thay đổi nhỏ trong ngày để bớt căng
Những điều sau đây không thay thế được sự hỗ trợ của chuyên gia khi cần, nhưng là các điều chỉnh nếp sinh hoạt mà nhiều người cầu toàn thấy dễ bắt đầu. Hãy chọn một hoặc hai, đừng cố làm hết cùng lúc, vì làm hết cùng lúc lại là một kiểu cầu toàn mới.
- Đặt giờ kết thúc cho ngày làm việc. Chọn một giờ cụ thể, chẳng hạn sáu giờ chiều, và báo trước cho người nhà. Đến giờ đó, ghi ra ba việc dở dang vào sổ để đầu óc không phải giữ chúng, rồi đóng máy.
- Phân loại việc trước khi làm. Mỗi sáng đánh dấu việc nào cần kỹ, việc nào chỉ cần xong. Việc chỉ cần xong thì làm một lần, soát một lượt rồi gửi.
- Chen khoảng nghỉ thật vào giữa các việc. Năm phút đứng dậy rót nước, nhìn ra xa, không cầm điện thoại. Khoảng nghỉ ngắn này giúp cơ thể không ở trạng thái gồng suốt nhiều giờ.
- Giữ lại một hoạt động không có thước đo. Đi bộ, tưới cây, nấu một món quen. Chọn hoạt động mà bạn không cần làm giỏi, chỉ cần làm.
- Nói ra khi khối lượng việc vượt sức. Với quản lý, một câu như "Em đang có ba việc cùng hạn, anh giúp em xếp thứ tự ưu tiên được không" thường hiệu quả hơn việc âm thầm gồng gánh.
Nếu một ngày bạn quên hết những điều trên và lại làm tới khuya, không sao cả. Hôm sau bắt đầu lại từ bước dễ nhất. Thay đổi nếp sống cần nhiều lần lặp, không cần một lần hoàn hảo.
Tự theo dõi và khi nào nên tìm chuyên gia
Thay vì chấm điểm mức căng thẳng của mình mỗi ngày, hãy ghi vài dòng sự việc: hôm nay mình căng nhất lúc nào, chuyện gì đang diễn ra, mình đã làm gì sau đó. Sau hai tuần đọc lại, bạn sẽ thấy khuôn mẫu, chẳng hạn luôn căng trước khi gửi việc cho một người cụ thể, hay luôn căng vào tối Chủ nhật. Biết khuôn mẫu thì chuẩn bị trước được.
Hãy cân nhắc gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý nếu căng thẳng kéo dài nhiều tuần liền và đi kèm những dấu hiệu như mất ngủ thường xuyên, chán ăn hoặc ăn quá nhiều, mệt mỏi không hồi phục dù đã nghỉ, không còn hứng thú với những việc từng thích, hay thấy khó làm những việc thường ngày. Hãy tìm cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý để được thăm khám đúng cách.
Nếu có lúc bạn nảy ra ý nghĩ làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc báo cho một người thân bạn tin cậy, đừng ở một mình với ý nghĩ đó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người cầu toàn dễ căng thẳng hơn người khác?
Vì họ thường đặt chuẩn rất cao, lo sợ mắc lỗi và hiếm khi thấy việc đã đủ tốt. Đầu óc liên tục đo đạc khoảng cách giữa điều mong muốn và điều đạt được, nên cơ thể ít có lúc được thả lỏng.
Căng thẳng vì cầu toàn có phải lúc nào cũng xấu không?
Không. Một mức căng vừa phải trước việc quan trọng giúp bạn tập trung và chuẩn bị kỹ. Nó chỉ thành gánh khi kéo dài gần như cả ngày, không lắng xuống sau khi xong việc và lấn sang giấc ngủ, bữa ăn, quan hệ.
Làm sao biết căng thẳng của mình đã quá mức?
Để tâm tới thời gian kéo dài và tác động lên đời sống. Nếu nhiều tuần liền bạn khó ngủ, ăn uống thất thường, dễ cáu, mệt không hồi phục hay không còn hứng thú với việc từng thích, đó là lúc nên gặp chuyên gia.
Bớt căng thẳng có làm mình làm việc kém đi không?
Thường là không. Phần bạn bớt đi chủ yếu là sự lo lắng và việc làm thêm vượt yêu cầu. Khi đỡ căng, nhiều người thấy mình tập trung tốt hơn vào những việc thật sự quan trọng và ít sai sót vì mệt.
Có nên nói với sếp rằng mình đang căng thẳng không?
Không cần kể chi tiết về cảm xúc nếu bạn không muốn. Bạn chỉ cần nói về khối lượng việc và nhờ sắp xếp ưu tiên. Thông tin cụ thể về việc thường giúp sếp hỗ trợ bạn dễ hơn một lời than chung chung.
Gặp chuyên gia tâm lý vì căng thẳng có phải là quá mức không?
Không quá mức. Gặp chuyên gia khi căng thẳng kéo dài cũng giống đi khám khi một cơn đau không hết. Người có chuyên môn giúp bạn hiểu điều đang xảy ra và cách xử lý phù hợp với riêng hoàn cảnh của bạn.