CauToan.comCầu Toàn
Cầu toàn và sức khoẻ tinh thần

Khi nào người cầu toàn nên gặp chuyên gia tâm lý: dấu hiệu không nên tự chịu

Cầu toàn không phải bệnh, nhưng có lúc áp lực của nó cần người có chuyên môn hỗ trợ. Những dấu hiệu nên đi khám, rào cản hay gặp và cách chọn nơi thăm khám.

Two Vietnamese friends sit side by side on a riverside bench at sunset, one resting a hand on the other shoulder, seen from behind, warm coral sky

Cầu toàn là một nét tính cách, không phải bệnh, và phần lớn người cầu toàn tự điều chỉnh được nhịp sống của mình. Bạn nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý khi áp lực đi kèm những thay đổi kéo dài nhiều tuần: mất ngủ, buồn bã hay lo lắng gần như mỗi ngày, mất hứng thú, khó làm việc thường ngày, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Đi khám sớm không có nghĩa là bạn yếu, mà là bạn chăm sóc sức khoẻ của mình đúng lúc.

Người cầu toàn thường là người cuối cùng tìm tới sự giúp đỡ, vì quen tự lo mọi việc và sợ làm phiền. Phần dưới đây liệt kê những dấu hiệu nên lưu tâm, đặt cạnh nhau tình huống tự xoay xở được và tình huống nên tìm hỗ trợ, nói về những rào cản hay gặp, cách chọn nơi thăm khám và cách nói với gia đình. Bài không thay cho chẩn đoán; chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được tình trạng của bạn.

Những dấu hiệu nên lưu tâm

Giấc ngủ thay đổi kéo dài. Khó ngủ, thức giấc nhiều lần, dậy quá sớm, hoặc ngược lại ngủ rất nhiều mà vẫn mệt, xảy ra phần lớn các đêm trong vài tuần.

Cảm xúc nặng nề gần như mỗi ngày. Buồn bã, trống rỗng, bồn chồn hay lo lắng kéo dài, không lắng xuống dù hoàn cảnh đã bớt căng.

Mất hứng thú. Những việc từng thích như gặp bạn bè, nấu ăn, chơi với con giờ thấy nhạt nhẽo hoặc quá sức.

Khó làm những việc thường ngày. Đi làm, chăm sóc bản thân, ăn uống, trả lời tin nhắn trở nên nặng nề hơn hẳn trước đây.

Thói quen kiểm tra hoặc sắp xếp chiếm nhiều thời gian. Bạn mất hàng giờ mỗi ngày để kiểm tra lại, sắp xếp lại, và thấy rất khó chịu nếu không làm, dù biết là không cần.

Cơ thể lên tiếng. Đau đầu, căng cơ, đau dạ dày, tim đập nhanh thường xuyên mà bác sĩ đa khoa không tìm ra nguyên nhân thể chất rõ ràng.

Người thân nói rằng bạn khác trước. Nhiều khi người bên cạnh nhận ra thay đổi trước chính mình. Lời nhận xét lặp lại từ nhiều người là thông tin đáng nghe.

Tự xoay xở được hay nên tìm hỗ trợ

Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ. Bảng sau giúp bạn đối chiếu, nhưng khi còn phân vân, đi khám vẫn là lựa chọn an toàn hơn.

Khía cạnhThường tự điều chỉnh đượcNên tìm người có chuyên môn
Thời gianCăng thẳng vài ngày quanh một việc lớnKéo dài nhiều tuần, không gắn với việc cụ thể
Mức độ ảnh hưởngVẫn làm việc, sinh hoạt bình thườngKhó đi làm, khó chăm sóc bản thân
Khi thử điều chỉnhNghỉ ngơi, sắp xếp lại việc thì đỡĐã thử nhiều cách mà không đỡ
Cảm xúcLúc lên lúc xuốngNặng nề gần như mỗi ngày
Ý nghĩLo về việc cụ thểThấy mình vô giá trị, tuyệt vọng, có ý nghĩ làm hại bản thân

Ở dòng cuối, nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, đừng chờ tới khi sắp xếp được lịch khám: hãy liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc báo cho một người thân bạn tin cậy.

Một điều nữa đáng để ý là xu hướng của người cầu toàn tự xếp mình vào cột giữa dù thực tế đã ở cột bên phải. Họ quen gồng, quen nói "vẫn ổn", và đánh giá thấp mức ảnh hưởng tới đời sống của mình. Nếu phân vân, thử hỏi một người thân xem họ thấy bạn đang ở cột nào.

Những rào cản khiến người cầu toàn ngại đi

Rào cản đầu tiên là ý nghĩ "mình phải tự giải quyết được". Người cầu toàn quen là người giúp người khác, và việc cần giúp đỡ có vẻ như một thất bại. Thực ra, biết khi nào cần thêm người hỗ trợ cũng là một kỹ năng, giống như một kỹ sư giỏi biết khi nào cần hỏi chuyên gia ở lĩnh vực khác.

Rào cản thứ hai là chờ "đủ nặng". Nhiều người nghĩ chuyên gia chỉ dành cho người đang rất tệ, còn mình vẫn đi làm được, vẫn cười được, nên chưa đến mức. Nhưng đi khám sớm thường giúp việc điều chỉnh nhẹ nhàng hơn, giống như chữa một chiếc răng sâu khi lỗ còn nhỏ.

Rào cản thứ ba là lo về cách người khác nhìn. Bạn sợ đồng nghiệp biết, sợ gia đình lo lắng. Thông tin khám chữa bệnh là chuyện riêng của bạn; bạn chọn nói với ai và nói bao nhiêu.

Rào cản cuối cùng là chính tính cầu toàn: muốn tìm được nơi tốt nhất, chuyên gia giỏi nhất, thời điểm phù hợp nhất. Việc tìm kiếm kéo dài mãi. Một nơi có chuyên môn và phù hợp với điều kiện của bạn đã là đủ để bắt đầu.

Chọn nơi thăm khám thế nào

Không cần tìm nơi hoàn hảo. Những gợi ý dưới đây giúp bạn chọn một nơi đủ tin cậy để bắt đầu.

  • Ưu tiên cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý. Bệnh viện có khoa tâm thần, khoa tâm lý lâm sàng, hoặc phòng khám chuyên khoa được cấp phép hoạt động.
  • Hỏi bác sĩ bạn đang quen. Bác sĩ gia đình hay bác sĩ đa khoa thường biết nơi giới thiệu phù hợp gần bạn.
  • Kiểm tra thông tin về chuyên môn. Hỏi về giấy phép hoạt động của cơ sở và chuyên môn của người sẽ gặp bạn. Một nơi đàng hoàng sẽ sẵn lòng trả lời.
  • Cân nhắc khoảng cách và chi phí. Việc gặp chuyên gia thường cần nhiều buổi. Một nơi bạn đi lại được đều đặn quan trọng hơn một nơi nổi tiếng nhưng xa.
  • Thận trọng với lời hứa chữa khỏi nhanh. Nơi nào cam kết thay đổi tính cách trong vài buổi hay bán kèm sản phẩm thần kỳ thì nên tránh.

Nếu buổi gặp đầu tiên không thấy hợp, bạn có quyền tìm nơi khác. Sự phù hợp giữa bạn và người hỗ trợ là điều quan trọng, và đổi nơi không có nghĩa là bạn khó tính.

Khi người cầu toàn là người thân của bạn

Đôi khi bạn đọc bài này không phải cho mình, mà vì lo cho một người thân: người chồng làm tới khuya và ít nói hẳn, cô con gái học năm cuối thức trắng nhiều đêm, người mẹ dọn dẹp không ngừng và hay rơi nước mắt. Bạn thấy họ đổi khác, nhưng không biết mở lời thế nào.

Điều nên tránh là gắn nhãn hay kết luận thay họ, kiểu "anh bị bệnh rồi đấy". Hãy nói về những điều bạn thấy và cảm xúc của mình: "Mấy tuần nay em thấy anh ngủ ít, ăn cũng ít, em lo cho anh. Anh có muốn đi gặp bác sĩ để kiểm tra không, em đi cùng." Câu như vậy nói đúng sự việc, không phán xét, và cho người kia quyền quyết định.

Người cầu toàn có thể từ chối lần đầu, vì quen tự lo hoặc sợ thành gánh cho người khác. Bạn không cần ép ngay. Nhắc lại nhẹ nhàng sau vài ngày, giúp tìm thông tin về nơi khám, đề nghị đặt lịch giúp hay đi cùng. Những hỗ trợ cụ thể thường dễ nhận hơn lời khuyên chung. Nếu người thân nói tới ý nghĩ làm hại bản thân, đừng để họ ở một mình và liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất.

Nói với gia đình rằng mình muốn đi khám

Nếu bạn muốn gia đình biết, hãy chọn lúc yên tĩnh và nói ngắn gọn, tập trung vào điều mình cần. Ví dụ: "Dạo này con ngủ không được và thấy mệt mãi, con muốn đi gặp bác sĩ để được kiểm tra. Con không sao đâu, chỉ muốn chăm sóc sức khoẻ sớm." Với vợ hoặc chồng: "Mình muốn đi gặp chuyên gia tâm lý vì áp lực công việc dạo này nhiều quá. Em có muốn đi cùng buổi đầu không?"

Một số người trong gia đình có thể phản ứng bằng lo lắng hoặc gạt đi, kiểu "có gì đâu mà phải đi khám". Phản ứng đó thường đến từ thương và từ chưa quen. Bạn không cần thuyết phục họ hoàn toàn, chỉ cần nói rõ đây là quyết định của mình và mình cần sự ủng hộ.

Nếu chưa muốn nói với gia đình, bạn có thể tâm sự với một người bạn tin cậy. Có một người biết mình đang đi khám giúp bạn bớt cô đơn trong quá trình đó.

Với người cầu toàn, ngay cả việc mở lời cũng dễ bị soạn đi soạn lại cho thật khéo. Không cần như vậy. Một câu vụng nhưng thật lòng vẫn đủ để người thân hiểu bạn đang cần gì, và phần còn lại để dành cho những lần trò chuyện sau.

Câu tự nhắc khi còn chần chừ

Người cầu toàn hay trì hoãn việc đi khám bằng những lý do nghe rất hợp lý. Đổi những câu đó sang câu dưới đây có thể giúp bạn bước tới.

Câu cũCâu mới
Mình chưa đến mức phải đi khám.Đi khám sớm thì việc điều chỉnh nhẹ nhàng hơn.
Đi khám là thừa nhận mình yếu đuối.Đi khám là chăm sóc sức khoẻ, như mọi lần mình đi khám khác.
Phải tìm được nơi tốt nhất đã.Một nơi có chuyên môn và đi lại được là đủ để bắt đầu.
Đợi xong đợt việc này rồi tính.Đợt việc nào cũng sẽ có đợt tiếp theo; mình đặt lịch ngay tuần này.

Bước nhỏ nhất bạn có thể làm hôm nay là gọi tới một cơ sở y tế để hỏi cách đặt lịch. Chưa cần quyết định gì thêm, chỉ cần biết cánh cửa ấy mở như thế nào.

Nếu gọi điện cũng thấy khó, hãy chuẩn bị sẵn một câu: "Cho em hỏi cách đặt lịch khám với bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý ạ." Bạn không cần giải thích lý do qua điện thoại. Người trực tổng đài đã nghe câu hỏi này nhiều lần và sẽ hướng dẫn bạn các bước tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

Cầu toàn có phải là bệnh không?

Không. Cầu toàn là một nét tính cách, có mặt tốt và mặt gây khó khăn. Tuy vậy, áp lực từ cầu toàn có thể đi kèm những khó khăn về sức khoẻ tinh thần, và khi đó nên để người có chuyên môn đánh giá.

Dấu hiệu nào cho thấy người cầu toàn nên gặp chuyên gia?

Khi mất ngủ, buồn bã hay lo lắng gần như mỗi ngày trong nhiều tuần, mất hứng thú, khó làm việc thường ngày, mất hàng giờ để kiểm tra lại mọi thứ, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Lúc đó nên đi khám.

Nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hay chuyên gia tâm lý?

Nếu chưa biết, bắt đầu ở cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý; người ở đó sẽ hướng bạn tới hình thức phù hợp. Bác sĩ đa khoa bạn quen cũng có thể giới thiệu nơi gần bạn.

Đi khám tâm lý có bị người khác biết không?

Thông tin khám chữa bệnh là chuyện riêng của bạn. Bạn được quyền chọn nói với ai và nói bao nhiêu. Nếu lo, hãy hỏi cơ sở y tế về cách họ giữ thông tin của người đến khám.

Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nên làm gì?

Hãy liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc báo cho một người thân bạn tin cậy, đừng ở một mình với ý nghĩ đó. Không cần chờ tới lúc đặt được lịch khám thông thường.

Làm sao chọn được nơi khám tâm lý đáng tin cậy?

Chọn cơ sở có chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý được cấp phép, hỏi về chuyên môn của người gặp bạn, cân nhắc khoảng cách và chi phí. Tránh nơi hứa chữa khỏi nhanh hay bán kèm sản phẩm thần kỳ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138