Tiêu chí xong việc là một danh sách ngắn, viết ra trước khi bắt đầu, trả lời câu hỏi "làm tới đâu thì coi như xong". Với người cầu toàn, vạch đích này quan trọng hơn mọi lời khuyên "đừng kỹ quá", vì nó thay cảm giác mơ hồ "chưa ổn" bằng vài điều kiểm được bằng mắt.
Khi chưa có tiêu chí, việc chỉ dừng lúc hết giờ hoặc hết sức, và cảm giác lúc dừng thường là áy náy. Khi có tiêu chí, bạn dừng vì đã đạt điều đã hẹn với chính mình. Phần dưới đây đi qua cách viết tiêu chí, ví dụ cho việc ở công ty, việc học và việc nhà, những lỗi hay gặp, và cách điều chỉnh sau vài tuần dùng thử.
Vì sao người cầu toàn cần vạch đích viết sẵn
Người cầu toàn hiếm khi thiếu năng lực làm việc. Thứ họ hay thiếu là một điểm dừng được thống nhất trước. Trong đầu họ, đích luôn dịch ra xa thêm một chút: bảng đã đúng thì muốn đẹp hơn, đẹp rồi thì muốn thêm phần giải thích, giải thích xong lại muốn kiểm số lần nữa. Không có lúc nào tự nhiên hiện ra câu "đủ rồi".
Lý do là tiêu chuẩn của họ được đặt bằng cảm giác chứ không bằng điều kiện cụ thể. Cảm giác "chưa ổn" thì không bao giờ tắt hẳn, nhất là khi việc quan trọng hoặc có người sẽ xem. Một danh sách viết ra giấy làm được việc mà ý chí khó làm: nó đứng ngoài cảm xúc lúc đó. Khi đã tích hết các dòng, bạn có bằng chứng để tự nói "việc này xong", dù cảm giác vẫn còn lăn tăn.
Điểm then chốt là viết trước khi bắt đầu. Lúc chưa làm, đầu óc còn tỉnh táo, nhìn được việc này phục vụ ai, cần đạt điều gì. Khi đã lao vào làm, mắt soi lỗi bật lên và mọi chi tiết đều trông quan trọng như nhau. Tiêu chí viết sẵn là lời hẹn của "bạn lúc tỉnh táo" gửi cho "bạn lúc đang căng thẳng".
Năm bước viết tiêu chí xong việc trong mười phút
Không cần mẫu biểu cầu kỳ. Một mẩu giấy, mặt sau phong bì hay phần ghi chú trên điện thoại đều được. Điều quan trọng là viết đủ cụ thể để một người khác đọc cũng biết đã xong hay chưa.
- Ghi việc này dành cho ai và họ cần gì. Ví dụ: "Sếp cần biết chi phí quý vượt hay không, vượt ở khoản nào." Câu này giữ bạn khỏi làm cho một người đọc tưởng tượng khó tính hơn người thật.
- Liệt kê ba đến năm điều bắt buộc phải có. Viết bằng động từ kiểm được: "có bảng so sánh với quý trước", "mỗi khoản vượt trên mười phần trăm có một dòng lý do".
- Ghi một hai điều "có thì tốt, không có vẫn xong". Đây là chỗ để những ý muốn làm đẹp thêm có nơi đậu, thay vì len vào danh sách bắt buộc.
- Ghi rõ điều không cần làm. Ví dụ: "không cần định dạng lại bảng theo mẫu mới", "không cần giải thích khoản dưới một triệu". Dòng này hay bị bỏ qua nhưng lại giúp nhiều nhất.
- Đặt một mốc thời gian dự kiến. Không phải hạn chót cứng, chỉ là con số để so: nếu đã quá gấp đôi mà chưa tích hết, đó là tín hiệu nên hỏi lại hoặc thu hẹp.
Viết xong, đọc lại một lượt và tự hỏi: nếu người nhận chỉ thấy đúng những điều bắt buộc này, họ có dùng được không? Nếu câu trả lời là có, danh sách đã đủ.
Ví dụ tiêu chí cho ba loại việc quen thuộc
Bảng dưới là ví dụ giả định, để bạn thấy một tiêu chí cụ thể trông khác một mong muốn chung chung ra sao.
| Việc | Bắt buộc phải có | Không cần làm lần này |
|---|---|---|
| Báo cáo chi phí quý | Số liệu khớp sổ; bảng so với quý trước; lý do cho khoản vượt trên mười phần trăm | Biểu đồ màu; giải thích từng khoản nhỏ; đổi mẫu trình bày |
| Bài tiểu luận môn học | Đủ số trang yêu cầu; trả lời đủ câu hỏi đề bài; trích nguồn đúng quy định | Đọc thêm tài liệu thứ mười; viết lại phần mở đầu lần ba |
| Dọn bếp tối thứ Bảy | Bồn rửa trống; mặt bếp lau sạch; rác đã đổ | Lau tủ trên cao; xếp lại hũ gia vị theo màu |
| Tin nhắn trả lời khách | Trả lời đúng câu khách hỏi; có thời gian giao; lời chào lịch sự | Viết lại cho hay hơn; thêm thông tin khách chưa hỏi |
Để ý cột thứ ba: phần lớn những thứ người cầu toàn mất thời gian nhất nằm ở đó. Chúng không sai, chỉ là không thuộc về lần làm này.
Những lỗi hay gặp khi mới viết tiêu chí
Viết bằng tính từ thay vì điều kiểm được. "Báo cáo rõ ràng, chuyên nghiệp" là mong muốn, không phải tiêu chí, vì không ai tích được ô đó. Đổi thành "mỗi bảng có tiêu đề, đơn vị tính và nguồn số liệu" thì kiểm được ngay.
Danh sách bắt buộc dài như một quyển sổ. Nếu bạn viết mười lăm điều bắt buộc, tiêu chí chỉ là cầu toàn được ghi ra giấy. Giữ ở ba đến năm dòng; điều gì không chắc thì chuyển sang mục "có thì tốt".
Âm thầm thêm dòng khi đang làm. Đang làm thấy một ý hay rồi tự viết thêm vào danh sách bắt buộc là cách đích lại dịch xa. Nếu thật sự cần thêm, ghi rõ lý do và bỏ bớt một dòng khác hoặc nói với người giao việc.
Viết cho người đọc khó tính nhất có thể. Nhiều người cầu toàn viết tiêu chí theo hình dung "lỡ ai đó soi kỹ thì sao". Hãy viết theo người nhận thật và mục đích thật; khi không biết họ cần gì, hỏi một câu ngắn trước khi làm còn rẻ hơn đoán.
Tiêu chí khi có người giao việc: thống nhất trước một câu
Ở chỗ làm, tiêu chí tốt nhất không do bạn tự đoán mà do bạn hỏi. Nhiều người cầu toàn ngại hỏi vì sợ bị nghĩ là chưa hiểu việc. Thật ra một câu hỏi ngắn lúc nhận việc thường được xem là chu đáo. Ví dụ: "Anh cần bản này để trình họp hay để lưu? Em làm bản gọn trước, anh xem cần thêm phần nào em bổ sung nhé."
Câu này làm được ba việc. Nó cho biết mục đích, nên bạn biết nên kỹ ở đâu. Nó mở sẵn cửa cho bản gọn, nên bạn không thấy có lỗi khi nộp sớm. Và nó biến việc bổ sung thành chuyện bình thường, thay vì cảm giác "nộp rồi mà còn thiếu là hỏng".
Với việc nhà, người "giao việc" là cả gia đình. Một câu như "Tối nay mình dọn tới mức bồn rửa trống và bếp sạch thôi nhé, cuối tuần mới lau tủ" giúp người sống cùng hiểu bạn đang ở đâu, và giúp chính bạn bớt cảm giác phải làm hết một lần. Với việc học, đọc kỹ đề bài và tiêu chí của thầy cô là bước viết tiêu chí có sẵn, chỉ cần chép lại thành danh sách để tích.
Khi đã tích đủ mà vẫn thấy chưa ổn
Đây là lúc khó nhất, và cũng là lúc kỹ thuật này phát huy. Cảm giác "chưa ổn" sẽ còn, vì nó là thói quen lâu năm chứ không phải thông tin về chất lượng. Vài điều giúp bạn đi qua lúc đó:
- Đọc to từng dòng tiêu chí và chỉ vào chỗ trong sản phẩm đáp ứng dòng đó. Việc làm bằng tay và mắt giúp tách cảm giác khỏi sự thật.
- Ghi riêng ra giấy điều bạn muốn sửa thêm, kèm dòng "để lần sau". Ý muốn được ghi nhận, nhưng không được quyền kéo dài lần này.
- Tự nói câu ngắn: "Đủ theo điều mình đã hẹn. Cảm giác chưa ổn là quen, không phải lỗi." Câu cũ "phải hoàn hảo mới được nộp" đổi thành câu mới "đạt tiêu chí là được nộp".
- Gửi đi hoặc cất đi ngay, trước khi kịp mở ra lần nữa. Khoảng cách giữa tích xong và gửi càng ngắn, càng ít cơ hội quay lại sửa.
Sau vài lần như vậy, nhiều người cầu toàn kể rằng cảm giác lăn tăn không mất đi nhưng ngắn lại. Đó là tiến bộ đáng kể, dù không ai nhìn thấy từ bên ngoài.
Tiêu chuẩn cao lành mạnh và tiêu chuẩn đã thành gánh
Viết tiêu chí không nhằm hạ tiêu chuẩn của bạn. Nó giúp phân biệt lúc sự kỹ lưỡng đang phục vụ công việc và lúc nó chỉ phục vụ nỗi lo. Vài dấu hiệu để tự soi:
| Khi tiêu chuẩn đang giúp bạn | Khi tiêu chuẩn đã thành gánh |
|---|---|
| Biết rõ người nhận cần gì và làm kỹ đúng chỗ đó | Làm kỹ mọi chỗ như nhau vì sợ bỏ sót |
| Dừng khi đạt điều đã hẹn, thấy nhẹ nhõm | Đạt rồi vẫn sửa, dừng chỉ vì hết giờ hoặc hết sức |
| Phần làm thêm được ghi lại cho lần sau | Phần làm thêm len vào lần này, đẩy lùi việc khác |
| Góp ý của người nhận được dùng để chỉnh tiêu chí | Mỗi góp ý thành bằng chứng "mình chưa đủ giỏi" |
| Còn thời gian cho nghỉ ngơi và người thân | Thường xuyên thức khuya vì những chi tiết không ai hỏi tới |
Nếu phần lớn dòng bạn nhận ra mình ở cột bên phải, đừng vội trách bản thân. Đó chỉ là chỗ để bắt đầu, và tiêu chí viết sẵn là một trong những cách dễ thử nhất để dịch dần sang cột bên trái.
Điều chỉnh tiêu chí sau vài tuần dùng thử
Tiêu chí không phải lời thề. Sau hai ba tuần, hãy nhìn lại vài việc đã làm theo cách này và hỏi: có lần nào sản phẩm đạt tiêu chí mà người nhận vẫn phải hỏi lại điều quan trọng không? Nếu có, có lẽ danh sách bắt buộc thiếu một dòng thật sự cần. Ngược lại, có dòng nào lần nào cũng làm mà chẳng ai dùng tới không? Dòng đó có thể chuyển sang "có thì tốt".
Một cách theo dõi nhẹ nhàng là ghi vào cuối mỗi danh sách ba thông tin: dự kiến bao lâu, thực tế bao lâu, người nhận có phản hồi gì. Không cần chấm điểm, không cần so với ai. Sau một tháng, bạn có một bộ tiêu chí mẫu cho những việc lặp lại, và lần sau chỉ cần mở ra chép lại thay vì viết mới.
Kỹ thuật này không biến bạn thành người dễ dãi. Nó chỉ đưa tiêu chuẩn cao của bạn ra chỗ sáng, nơi bạn và người khác cùng nhìn thấy, cùng bàn được. Phần chỉn chu vẫn ở đó, chỉ bớt đi phần tự hành hạ vì một vạch đích không ai vẽ.
Câu hỏi thường gặp
Tiêu chí xong việc khác gì danh sách việc cần làm?
Danh sách việc cần làm cho biết phải làm những gì, còn tiêu chí xong việc cho biết mỗi việc làm tới đâu thì dừng. Người cầu toàn thường có danh sách việc rất đầy đủ, nhưng thiếu vạch đích cho từng việc nên việc nào cũng kéo dài hơn dự kiến.
Viết tiêu chí cho việc nhỏ có mất thời gian quá không?
Với việc chỉ mất mười lăm phút thì không cần viết ra, chỉ cần tự nói một câu "xong là khi…". Nên viết cho những việc bạn hay sửa đi sửa lại, việc có người nhận, hoặc việc kéo dài nhiều giờ, vì đó là chỗ thời gian bị rò rỉ nhiều nhất.
Nếu sếp không nói rõ yêu cầu thì viết tiêu chí thế nào?
Bạn tự viết một bản ba đến năm dòng dựa trên mục đích bạn đoán, rồi gửi cho sếp kèm câu hỏi ngắn kiểu em định làm tới mức này, anh chị thấy đủ chưa. Phần lớn người giao việc trả lời nhanh, và câu trả lời của họ thường gọn hơn bạn tưởng.
Đạt tiêu chí rồi mà người nhận vẫn chê thì sao?
Đó là thông tin để sửa tiêu chí lần sau, không phải bằng chứng bạn kém. Ghi lại điều họ cần mà danh sách chưa có, bổ sung vào mẫu cho loại việc đó. Một lần bị góp ý không có nghĩa nên quay về cách làm cũ là sửa tới khi hết sức.
Tiêu chí xong việc có dùng cho việc nhà và việc học được không?
Được, và thường còn dễ áp dụng hơn ở chỗ làm. Việc nhà có thể chia mức dọn hằng ngày và mức dọn kỹ cuối tuần. Việc học có sẵn đề bài và yêu cầu của thầy cô, chỉ cần chép lại thành các dòng để tích và thêm dòng điều không cần làm.
Nếu cứ thấy lo dù đã có tiêu chí thì có nên tìm người hỗ trợ không?
Cảm giác lăn tăn sau khi xong việc là chuyện nhiều người cầu toàn gặp. Nếu nỗi lo kéo dài nhiều tuần, làm bạn mất ngủ, khó làm việc hoặc ảnh hưởng tới sinh hoạt, nên tìm tới chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ chuyên khoa tâm thần ở cơ sở y tế có chuyên môn để được lắng nghe kỹ hơn.