Tập chấp nhận sai sót nhỏ là cố ý để một việc ít rủi ro chưa hoàn hảo, ghi trước điều mình lo sẽ xảy ra, rồi quan sát điều thật sự xảy ra. Người cầu toàn thường sống với nhiều dự đoán đáng sợ chưa từng được kiểm chứng; một thử nghiệm nhỏ cho họ dữ liệu thật thay vì nỗi lo.
Đây không phải bài kiểm tra lòng can đảm, cũng không phải bài tập trị liệu. Đây là một cách tự quan sát đời thường, giống như thử một đường đi mới để xem có thật là xa hơn không. Bài này nói cách chọn thử nghiệm vừa sức, cách ghi dự đoán, ví dụ cụ thể và cách đọc kết quả mà không tự trách.
Vì sao nói "đừng sợ sai" không giúp được gì
Người cầu toàn nghe lời khuyên "sai cũng có sao đâu" rất nhiều lần, và gần như lần nào cũng gật đầu đồng ý mà vẫn sợ. Lý do là nỗi sợ sai không nằm ở suy nghĩ có ý thức mà ở kinh nghiệm cảm xúc. Trong đầu họ, mỗi lỗi nhỏ đi kèm một kịch bản: người ta sẽ thất vọng, sẽ đánh giá, sẽ nhớ mãi. Kịch bản ấy được lặp lại nhiều năm nên trông như sự thật.
Có một điều thú vị: vì người cầu toàn hiếm khi để sai sót lọt ra ngoài, họ cũng hiếm khi có dịp thấy kịch bản đó không xảy ra. Họ sửa hết lỗi trước khi ai đó kịp nhìn, nên chẳng bao giờ biết nếu để nguyên thì người ta có để ý không. Nỗi lo vì vậy không bao giờ được kiểm chứng, và cứ thế tồn tại.
Thử nghiệm sai nhỏ phá vòng này một cách nhẹ nhàng. Bạn không cần tin ngay rằng sai cũng được. Bạn chỉ cần tò mò đủ để thử một lần, ở chỗ an toàn, và nhìn kết quả bằng mắt mình.
Bốn bước của một thử nghiệm
Mỗi thử nghiệm chỉ cần một tờ giấy chia bốn ô. Làm theo thứ tự, không bỏ bước ghi dự đoán, vì đó là phần cho bạn thông tin quý nhất.
- Chọn việc. Một việc ít rủi ro, sai thì không ảnh hưởng tới tiền bạc, sức khoẻ hay công việc của người khác. Ghi rõ bạn sẽ để chỗ nào chưa hoàn hảo.
- Ghi dự đoán. Viết cụ thể điều bạn lo: "Đồng nghiệp sẽ nhắn hỏi sao có lỗi chính tả", "Mình sẽ khó chịu cả buổi chiều". Ghi thêm mình tin dự đoán đó tới mức nào: rất tin, khá tin hay chỉ hơi lo.
- Làm và để nguyên. Thực hiện đúng như đã chọn, không sửa lại vào phút cuối. Nếu cảm giác khó chịu dâng lên, ghi lại nó, nhưng không hành động theo nó.
- Ghi điều thật sự xảy ra. Sau vài giờ hoặc một ngày, viết lại: có ai để ý không, họ phản ứng ra sao, cảm giác khó chịu của bạn kéo dài bao lâu. So sánh với ô dự đoán.
Phần so sánh ở bước cuối là chỗ học. Đừng chỉ ghi "không sao", hãy ghi chi tiết. Chi tiết giúp bạn nhớ kết quả lâu hơn và dùng được nó cho lần sau, khi nỗi lo cũ quay lại.
Gợi ý thử nghiệm theo mức tăng dần
Bắt đầu từ mức dễ nhất, nơi bạn hơi khó chịu nhưng vẫn làm được. Chỉ chuyển lên mức tiếp khi mức trước không còn làm bạn bận lòng nhiều.
| Mức | Ví dụ thử nghiệm | Điều thường lo |
|---|---|---|
| Rất nhẹ | Gửi tin nhắn cho bạn thân mà không đọc lại; mặc chiếc áo hơi nhăn đi chợ | Người ta thấy mình cẩu thả |
| Nhẹ | Để bàn làm việc hơi bừa một ngày; nộp bài tập nhỏ không trang trí trang đầu | Mình sẽ không tập trung nổi; thầy cô đánh giá thấp |
| Vừa | Gửi thư nội bộ có một lỗi đánh máy nhỏ không ảnh hưởng nghĩa; nấu món mới cho gia đình không theo công thức chính xác | Đồng nghiệp nghĩ mình không chuyên nghiệp; cả nhà chê |
| Khó hơn | Phát biểu trong cuộc họp khi ý chưa sắp xếp hoàn chỉnh; đăng một bức ảnh chụp chưa chỉnh | Mọi người thấy mình nói lộn xộn; không ai bấm thích |
Không có lịch trình bắt buộc. Có người dừng ở mức nhẹ vài tuần, có người lên nhanh. Điều quan trọng là bạn chủ động chọn, không bị ai ép, và luôn có thể quay lại mức trước.
Ví dụ: chị Hoa và tin nhắn nhóm
Chị Hoa (nhân vật giả định) làm nhân viên hành chính, mỗi tin nhắn gửi vào nhóm công việc đều được chị soạn, đọc lại ba bốn lần, xoá đi viết lại, có khi mất mười lăm phút cho một tin ba dòng. Chị chọn thử nghiệm: trong một tuần, những tin nhắn thông báo thường ngày chỉ đọc lại một lần rồi gửi.
Ô dự đoán chị ghi: "Sẽ có người hỏi lại vì mình viết không rõ; sếp sẽ thấy mình kém; mình sẽ lo cả ngày." Chị khá tin vào dự đoán này. Cuối tuần, chị ghi kết quả: gửi mười bốn tin, có một tin bị hỏi lại giờ họp vì chị gõ nhầm, chị đính chính trong một phút, không ai nhắc gì thêm. Sếp không phản ứng gì khác thường. Hai ngày đầu chị lo khoảng nửa giờ sau mỗi tin, từ ngày thứ tư thì gần như quên.
Điều chị Hoa thấy rõ nhất là con số: tuần trước chị dành gần ba giờ cho tin nhắn, tuần này chưa tới một giờ. Và lỗi duy nhất xảy ra được sửa nhanh hơn nhiều so với thời gian chị từng dùng để phòng nó.
Đọc kết quả mà không biến nó thành điểm số
Kết quả đúng như lo cũng là thông tin. Đôi khi điều bạn lo thật sự xảy ra: có người để ý, có người góp ý. Hãy ghi tiếp: chuyện đó nghiêm trọng tới mức nào, bạn xử lý ra sao, mất bao lâu. Nhiều khi điều đáng sợ không phải là lỗi mà là tưởng tượng về hậu quả của lỗi.
Đừng chấm mình "thành công" hay "thất bại". Một thử nghiệm không có đúng sai. Nó chỉ cho bạn biết thêm về cách thế giới phản ứng và cách chính bạn phản ứng. Ghi lại điều mình học được thay vì chấm điểm.
Để ý độ dài của cảm giác khó chịu. Thông tin hay nhất thường là: cảm giác khó chịu sau mỗi lần ngắn lại. Nó không biến mất ngay, nhưng sau vài lần, bạn thấy mình chịu được, và nó qua nhanh hơn.
So dự đoán với kết quả qua nhiều lần. Sau năm sáu thử nghiệm, đọc lại cả loạt. Thường sẽ thấy một mẫu chung: điều lo xảy ra ít hơn dự đoán, và khi xảy ra thì nhẹ hơn tưởng tượng. Mẫu chung này thuyết phục hơn một lần đơn lẻ.
Những điều nên tránh khi tự thử nghiệm
Thử nghiệm sai nhỏ là một cách tự quan sát trong đời thường, không thay thế cho sự hỗ trợ chuyên môn. Để nó an toàn và có ích:
- Không chọn việc mà sai sót gây hại cho người khác hoặc ảnh hưởng tới an toàn, sức khoẻ, tiền bạc, pháp lý.
- Không ép mình lên mức khó khi mức trước còn làm bạn rất căng thẳng. Lùi lại không phải là thua.
- Không dùng thử nghiệm để chứng minh với người khác rằng mình "đã hết cầu toàn". Đây là việc riêng của bạn.
- Không tự đặt ra những thử nghiệm liên quan tới các hành vi lặp đi lặp lại khó cưỡng lại, như kiểm tra khoá cửa nhiều lần, rửa tay rất nhiều. Những điều đó nên trao đổi với chuyên gia.
- Nếu trong lúc thử bạn thấy hoảng sợ mạnh, khó thở, hoặc nỗi lo kéo dài nhiều ngày, hãy dừng và tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ chuyên khoa tâm thần ở cơ sở y tế có chuyên môn.
Với phần lớn người cầu toàn, những thử nghiệm nhẹ trong đời thường chỉ gây chút khó chịu rồi qua. Nhưng mỗi người khác nhau, và lắng nghe giới hạn của mình cũng là một phần của sống đủ tốt.
Câu tự nói trước và sau mỗi thử nghiệm
Những phút trước khi bấm gửi hay bước ra khỏi nhà với bàn chưa dọn là lúc khó nhất. Một vài câu tự nhắc giúp bạn đi qua mà không phải cãi nhau với chính mình:
- Trước khi làm: câu cũ "lỡ ai thấy thì xấu hổ lắm" đổi thành câu mới "mình đang thu thập thông tin, không phải đang thi".
- Khi cảm giác khó chịu dâng lên: câu cũ "phải sửa ngay cho yên tâm" đổi thành câu mới "cảm giác này sẽ lên rồi xuống, mình chờ xem nó kéo dài bao lâu".
- Khi có người góp ý: câu cũ "biết ngay mà, mình kém" đổi thành câu mới "đây là một dòng kết quả, mình ghi lại và xử lý".
- Sau khi xong: câu cũ "may mà không ai để ý" đổi thành câu mới "mình đã làm điều mình định làm, và mình chịu được".
Câu cuối đặc biệt đáng giữ. Người cầu toàn hay coi kết quả tốt là nhờ may mắn, nên không rút ra được gì. Ghi nhận rằng chính mình đã chọn làm và đã đi qua được giúp bạn có thêm niềm tin cho lần thử tiếp theo.
Giữ thói quen thử nghiệm trong nhiều tháng
Một hai thử nghiệm giúp bạn thấy rằng nỗi lo có thể sai. Nhưng thói quen cầu toàn được xây trong nhiều năm, nên thay đổi bền vững cần lặp lại. Cách dễ nhất là gắn thử nghiệm vào nhịp sinh hoạt sẵn có: mỗi sáng thứ Hai chọn một thử nghiệm cho tuần, tối Chủ nhật ghi kết quả.
Giữ một cuốn sổ nhỏ chỉ dành cho việc này. Sau ba tháng, bạn sẽ có hơn mười hai dòng dự đoán và kết quả. Lúc nỗi lo cũ quay lại, chẳng hạn trước khi gửi một bản báo cáo, mở sổ đọc lại vài dòng. Bằng chứng do chính bạn thu thập có sức nặng mà không lời động viên nào thay được.
Theo thời gian, bạn có thể tự đặt câu hỏi mới mà không cần sổ: "Nếu để nguyên chỗ này, điều gì thật sự xảy ra?" Câu hỏi ấy là dấu hiệu bạn đã mang tinh thần thử nghiệm vào đời thường. Bạn vẫn là người cầu toàn, vẫn thấy rõ mọi chỗ chưa khít, nhưng có thêm lựa chọn để không sửa tất cả.
Câu hỏi thường gặp
Cố ý để sai có làm mình thành người cẩu thả không?
Không, vì bạn chỉ chọn những chỗ rất nhỏ, ít rủi ro, trong thời gian ngắn và có ghi chép. Mục đích là thu thập thông tin thật về hậu quả của sai sót, không phải đổi tính cách. Những việc quan trọng bạn vẫn làm kỹ như trước.
Nên bắt đầu thử nghiệm sai nhỏ từ việc gì?
Bắt đầu từ việc mà sai thì chỉ ảnh hưởng tới chính bạn và bạn chỉ hơi khó chịu, như gửi tin nhắn cho bạn thân không đọc lại hay để bàn làm việc hơi bừa một ngày. Khi những việc này không còn làm bạn bận lòng, mới chuyển sang việc có người khác nhìn thấy.
Nếu điều mình lo thật sự xảy ra thì sao?
Ghi lại chi tiết: chuyện xảy ra nghiêm trọng tới đâu, bạn xử lý thế nào, mất bao lâu. Nhiều người nhận ra rằng khi lỗi xảy ra, việc sửa nhanh hơn nhiều so với thời gian họ từng dùng để phòng nó. Đó vẫn là một kết quả có ích.
Có cần nói với người xung quanh là mình đang thử nghiệm không?
Không bắt buộc. Với người thân thiết, kể ra có thể giúp họ ủng hộ bạn. Ở chỗ làm, những thử nghiệm nhỏ thường không cần giải thích, và nếu có sai sót nhỏ thì cứ xử lý như bình thường là đủ.
Bao lâu thì thấy cảm giác sợ sai giảm đi?
Mỗi người một khác và không có mốc thời gian chung. Nhiều người cầu toàn kể rằng sau vài tuần thử nghiệm đều đặn, cảm giác khó chịu sau mỗi lần ngắn lại. Nó thường không biến mất hẳn, nhưng trở nên dễ chịu đựng hơn.
Khi nào nên tìm chuyên gia thay vì tự thử nghiệm?
Khi nỗi sợ sai khiến bạn không làm được việc hằng ngày, mất ngủ kéo dài, có những hành vi lặp lại khó dừng, hoặc thấy hoảng sợ mạnh. Lúc đó nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ chuyên khoa tâm thần ở cơ sở y tế có chuyên môn để được đánh giá và hỗ trợ.