Khi không kịp làm kỹ trước hạn chót, người cầu toàn thường chỉ thấy hai lựa chọn: thức trắng để làm đủ, hoặc nộp một thứ mình không hài lòng. Thực tế có ít nhất ba hướng thương lượng: giảm phạm vi, lùi hạn, hoặc thêm nguồn lực, và mỗi hướng đều nói được với sếp hay khách nếu bạn nói sớm, nói cụ thể và đưa ra phương án.
Chất lượng, thời hạn và phạm vi là ba thứ luôn ràng buộc nhau. Khi một thứ bị siết, hai thứ kia phải điều chỉnh. Người cầu toàn hay giữ chặt chất lượng và phạm vi, rồi trả giá bằng sức khoẻ của chính mình để giữ thời hạn. Phần dưới đây giúp bạn nhận ra sớm khi nào sắp không kịp, chọn hướng thương lượng phù hợp, chuẩn bị cuộc trò chuyện và xử lý những hạn chót do chính mình tự đặt ra.
Nhận ra sớm khi sắp không kịp
Đo tiến độ ở mốc một phần ba. Khi đã đi qua một phần ba thời gian, xem đã xong khoảng một phần ba việc chưa. Nếu mới được một phần năm, đó là tín hiệu cần hành động ngay, không chờ tới tuần cuối.
Để ý khi bạn bắt đầu "bù" bằng giờ ngủ. Lần đầu thức khuya cho một việc có hạn còn xa là dấu hiệu kế hoạch đang lệch. Người cầu toàn hay coi đây là chuyện bình thường, nhưng nó thường báo trước một tuần cuối căng như dây đàn.
Đếm số lần sửa cùng một phần. Nếu bạn đã quay lại một phần nhiều lần trong khi các phần sau chưa bắt đầu, vấn đề không phải thời gian mà là điểm dừng. Chuyển sang phần tiếp theo trước, quay lại sau nếu còn giờ.
Nghe cảm giác né tránh. Khi bạn bắt đầu né mở tệp, né cập nhật tiến độ với sếp, thường là vì trong lòng đã biết không kịp. Cảm giác này là thông tin, đáng được nhìn thẳng.
Báo sớm có giá trị gấp nhiều lần báo muộn. Báo không kịp trước một tuần cho người khác thời gian sắp xếp. Báo trước một giờ chỉ để lại sự bực bội. Người cầu toàn hay chờ tới phút cuối vì hy vọng mình sẽ xoay xở được.
Ba hướng thương lượng và khi nào dùng
Trước khi nói chuyện với sếp hay khách, xác định hướng nào hợp nhất với tình huống. Mang tới một đề xuất cụ thể luôn tốt hơn mang tới một vấn đề.
| Hướng | Khi nào hợp | Ví dụ đề xuất |
|---|---|---|
| Giảm phạm vi | Hạn chót cố định vì gắn với sự kiện, buổi họp, mùa vụ | Làm đủ phần chính trước hạn, phần phụ lục gửi sau một tuần |
| Lùi hạn | Hạn chót có độ linh hoạt, chất lượng là điều quan trọng nhất | Xin thêm ba ngày để hoàn thiện phần phân tích, kèm lý do cụ thể |
| Thêm nguồn lực | Việc chia được, có người phù hợp đang rảnh | Nhờ một đồng nghiệp làm phần nhập liệu để mình tập trung phần khó |
| Hạ mức hoàn thiện | Người nhận cần nắm ý chính hơn là trình bày đẹp | Gửi bản nội dung đủ, trình bày đơn giản, không làm đồ hoạ |
Người cầu toàn thường thấy giảm phạm vi hay hạ mức hoàn thiện là "chịu thua". Nhưng với người nhận, một bản đủ phần chính đúng hạn thường có giá trị hơn một bản hoàn chỉnh trễ hạn. Hỏi họ điều gì quan trọng nhất là cách nhanh nhất để biết hướng nào hợp.
Chuẩn bị cuộc trò chuyện trong mười lăm phút
Cuộc thương lượng ngắn và gọn nếu bạn chuẩn bị trước bốn điều. Ghi ra giấy, không cần dài.
- Tình trạng hiện tại: phần nào đã xong, phần nào chưa, nói bằng việc cụ thể chứ không bằng phần trăm mơ hồ.
- Lý do: một câu, nói sự việc, không xin lỗi dài dòng. Ví dụ "số liệu từ chi nhánh về chậm bốn ngày".
- Đề xuất chính và một phương án dự phòng: ví dụ đề xuất giảm phạm vi, dự phòng là lùi hạn hai ngày.
- Điều bạn cần từ họ: một quyết định, một người hỗ trợ, hay một thông tin về mức ưu tiên.
Với bốn điều này, cuộc trò chuyện thường chỉ mất năm phút. Người nghe không phải đoán, không phải hỏi dồn, và họ thấy bạn đang kiểm soát được tình hình dù có trục trặc.
Người cầu toàn hay muốn chuẩn bị tới mức hoàn hảo cả cuộc trò chuyện này, viết kịch bản dài và tập đi tập lại. Mười lăm phút là đủ. Phần còn lại là trao đổi thật, không theo kịch bản được.
Câu nói mẫu với sếp và với khách hàng
Với sếp, giảm phạm vi: "Anh ơi, báo cáo thị trường em đã xong phần tổng quan và đối thủ. Phần khảo sát khách hàng em chưa kịp xử lý vì số liệu về muộn. Em đề xuất thứ Sáu gửi anh hai phần đã xong để kịp họp, phần khảo sát em gửi thứ Ba tuần sau. Anh thấy được không, hay anh cần phần nào gấp hơn ạ?"
Với sếp, xin lùi hạn: "Em cần thêm hai ngày cho bản kế hoạch. Phần ngân sách em muốn đối chiếu lại với phòng tài chính để tránh sai số. Nếu anh cần bản sớm hơn, em gửi bản hiện tại thứ Năm kèm ghi chú phần nào chưa đối chiếu."
Với khách hàng, lùi hạn có bù đắp: "Chị ơi, bên em xin báo trước là bộ ảnh sản phẩm sẽ trễ hai ngày so với lịch vì một thiết bị bị hỏng trong buổi chụp. Để chị kịp chuẩn bị, bên em gửi trước mười ảnh chính vào đúng hạn, phần còn lại thứ Hai giao đủ."
Với khách, hạ mức hoàn thiện: "Bản thuyết minh em đã đủ nội dung, phần trình bày đồ hoạ em làm ở mức đơn giản để kịp hạn. Nếu chị cần bản đẹp hơn cho buổi gặp đối tác, em hoàn thiện thêm sau đó trong hai ngày."
Điểm chung: nói phần đã xong trước, nói lý do ngắn gọn, đưa phương án, để người kia quyết định. Không xin lỗi nhiều lần, không tự hạ thấp mình kiểu "em làm kém quá". Một lời xin lỗi ngắn đủ thể hiện trách nhiệm, phần còn lại là giải pháp.
Hạn chót người khác đặt và hạn chót tự đặt
Không ít người cầu toàn tự đặt hạn chót sớm hơn hạn thật, rồi tự hứa một chất lượng cao hơn yêu cầu, và chịu áp lực từ chính lời hứa đó. Phân biệt hai loại giúp bạn biết áp lực nào có thật.
| Hạn chót người khác đặt | Hạn chót tự đặt |
|---|---|
| Có người chờ kết quả vào thời điểm đó | Không ai biết, chỉ có mình theo dõi |
| Trễ thì ảnh hưởng tới việc của người khác | Trễ thì chỉ ảnh hưởng tới cảm giác của mình |
| Đáng thương lượng nếu không kịp | Đáng xem lại xem có cần tồn tại không |
| Phạm vi do người giao quyết định | Phạm vi thường bị mình nới rộng thêm |
Một ví dụ quen thuộc: hạn nộp là thứ Sáu, nhưng bạn tự đặt thứ Tư "cho an toàn", rồi tự hứa thêm một phần phân tích không ai yêu cầu. Tới thứ Ba bạn hoảng vì không kịp, trong khi thật ra bạn còn hai ngày và phần thêm không cần thiết. Tự đặt hạn sớm là thói quen tốt, nhưng khi nó gây hoảng loạn, hãy nhớ đó là hạn của mình, mình được phép dời.
Câu tự nhắc: "Hạn này ai đặt? Ai sẽ bị ảnh hưởng nếu trễ?" Hai câu hỏi đủ để hạ bớt một nửa áp lực trong nhiều tình huống.
Sau hạn chót: rút kinh nghiệm mà không tự trách
Khi việc đã xong, dù đúng hạn hay đã thương lượng lùi, dành mười phút nhìn lại. Mục đích là tìm thông tin cho lần sau, không phải tìm lỗi để tự trách. Ba câu hỏi đủ dùng: phần nào mất nhiều thời gian hơn dự tính và vì sao; tín hiệu "sắp không kịp" xuất hiện lúc nào và mình đã phản ứng sau bao lâu; lần sau mình ước lượng thời gian khác đi thế nào.
Ghi câu trả lời vào một tệp riêng. Sau vài dự án, bạn sẽ thấy khuôn mẫu: có thể bạn luôn đánh giá thấp thời gian chờ thông tin từ người khác, hoặc luôn mất gấp đôi thời gian cho phần trình bày. Biết khuôn mẫu, bạn cộng thêm thời gian vào đúng chỗ ở kế hoạch sau.
Theo dõi tiến bộ bằng một con số duy nhất: bạn báo "sắp không kịp" sớm hơn hạn chót bao nhiêu ngày. Nếu khoảng cách đó dài dần qua các dự án, bạn đang tiến bộ, bất kể dự án có trễ hay không.
Nếu áp lực hạn chót thường xuyên khiến bạn mất ngủ nhiều đêm, tim đập nhanh, khó thở hay hoảng sợ, hoặc bạn thấy mình kiệt sức kéo dài, nên tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý tại cơ sở y tế có chuyên môn để được thăm khám và hỗ trợ đúng cách.
Khi nhiều hạn chót dồn vào cùng một tuần
Liệt kê tất cả lên một tờ giấy. Viết mọi việc có hạn trong tuần, kèm hạn thật và người chờ kết quả. Khi chỉ nằm trong đầu, mọi việc đều có vẻ gấp như nhau; khi nằm trên giấy, bạn thấy được thứ tự.
Xếp theo hậu quả của việc trễ, không theo độ khó. Người cầu toàn hay ưu tiên việc mình muốn làm kỹ nhất. Nhưng việc nên làm trước là việc mà trễ sẽ ảnh hưởng tới nhiều người nhất, như hồ sơ dự thầu có giờ đóng cố định.
Chọn mức hoàn thiện cho từng việc. Trong tuần dồn việc, không phải việc nào cũng được làm ở mức bạn thích. Ghi bên cạnh mỗi việc mức "đủ" của nó và giữ đúng mức đó.
Đưa danh sách cho quản lý xem. Câu mẫu: "Tuần này em có năm việc cùng hạn, em xếp thứ tự thế này, anh xem có cần đổi chỗ nào không ạ?" Người quản lý thường biết những thông tin bạn không biết, như việc nào khách thật sự đang chờ.
Giữ một khoảng nghỉ mỗi ngày. Một bữa trưa rời khỏi bàn làm việc hay mười lăm phút đi bộ không làm bạn chậm thêm. Nó giữ cho đầu óc đủ tỉnh để quyết định đúng ở những việc quan trọng còn lại trong tuần.
Câu hỏi thường gặp
Không kịp hạn chót thì nên báo sếp lúc nào?
Ngay khi nhận ra, càng sớm càng tốt. Một dấu hiệu dễ dùng là ở mốc một phần ba thời gian mà chưa xong khoảng một phần ba việc. Báo sớm cho người khác thời gian sắp xếp và giữ được lòng tin.
Xin lùi hạn có làm sếp đánh giá thấp không?
Thường là không, nếu bạn báo sớm, nói rõ phần đã xong, lý do và đề xuất cụ thể. Điều làm mất lòng tin là trễ hạn không báo hoặc nộp đúng hạn mà sai, không phải việc thương lượng có trách nhiệm.
Giảm phạm vi công việc có phải là làm ẩu không?
Không. Giảm phạm vi là chọn làm đủ và kỹ phần quan trọng nhất trước, phần phụ gửi sau. Với người nhận, phần chính đúng hạn thường có giá trị hơn một bản hoàn chỉnh trễ hạn.
Nên nói gì với khách hàng khi sắp trễ hạn?
Báo trước, nói phần nào giao đúng hạn được, lý do ngắn gọn và thời điểm giao phần còn lại. Nếu được, đề xuất một cách bù đắp như giao trước phần quan trọng nhất để khách kịp chuẩn bị.
Vì sao người cầu toàn hay tự đặt hạn chót quá sớm?
Vì muốn có thời gian dự phòng để soát lại cho thật chắc. Đó là thói quen tốt, nhưng khi kèm theo tự nới rộng phạm vi, nó tạo ra áp lực không có thật. Hãy nhớ hạn tự đặt là hạn mình được phép dời.
Áp lực hạn chót đến mức nào thì nên gặp chuyên gia?
Khi áp lực thường xuyên khiến bạn mất ngủ nhiều đêm, tim đập nhanh, hoảng sợ hoặc kiệt sức kéo dài. Khi đó nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý tại cơ sở y tế có chuyên môn để được hỗ trợ.