CauToan.comCầu Toàn
Cầu toàn và sức khoẻ tinh thần

Cầu toàn khác thói quen kiểm tra lặp đi lặp lại thế nào: khi nào nên đi khám

Kiểm tra khoá cửa, bếp ga nhiều lần có phải chỉ là cầu toàn? Điểm khác nhau nên để ý, vì sao không tự kết luận qua mạng và dấu hiệu nên đi khám chuyên khoa.

A Vietnamese man pauses at the front door of an apartment in early morning, one hand on the door handle, keys in the other, close shot from behind his shoulder

Người cầu toàn kiểm tra kỹ vì muốn việc đạt chuẩn, kiểm xong thường thấy yên và dừng được. Thói quen kiểm tra lặp đi lặp lại đáng lưu tâm khi việc kiểm tra xuất phát từ cảm giác bất an không dứt, kiểm rồi vẫn không yên, phải làm lại nhiều lần, chiếm nhiều thời gian mỗi ngày và gây khó chịu lớn nếu không được làm. Khi thấy mình ở phía thứ hai, hãy gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá, thay vì tự kết luận.

Bài này không giúp bạn chẩn đoán ai, kể cả chính mình. Chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được điều gì đang xảy ra. Mục đích ở đây là giúp bạn thấy điểm khác nhau đáng để ý giữa sự kỹ lưỡng thông thường và một thói quen đã vượt ra khỏi tầm tay, biết những dấu hiệu nên đi khám, và biết người thân nên làm gì, tránh gì.

Hai chuyện trông giống nhau nhưng khác ở bên trong

Nhìn từ ngoài, một người đọc lại bản hợp đồng ba lần và một người quay về nhà kiểm tra khoá cửa ba lần có vẻ giống nhau: cả hai đều kiểm tra nhiều hơn mức thông thường. Nhưng điều diễn ra bên trong họ có thể rất khác.

Với người cầu toàn, việc kiểm tra thường gắn với một chuẩn mực: bản hợp đồng phải chính xác vì sai sẽ có hậu quả. Họ kiểm, thấy đúng, và dù có thể hơi tiếc thời gian, họ dừng được. Nếu bị ngắt giữa chừng, họ hơi khó chịu nhưng vẫn chuyển sang việc khác.

Ở chiều ngược lại, có những người kiểm tra vì một cảm giác bất an rất mạnh, như thể nếu không kiểm sẽ có điều tồi tệ xảy ra. Họ thường biết là cửa đã khoá, thậm chí nhớ rõ mình vừa khoá, nhưng cảm giác "chưa chắc" vẫn không đi. Kiểm xong yên được một lúc rồi lại phải kiểm. Thời gian dành cho việc này lớn dần, và họ thấy khổ sở vì nó.

Điểm cần nhớ: những mô tả này chỉ để bạn nhận ra khi nào nên đi khám. Nhiều người có lúc rơi vào cả hai phía, và ranh giới chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được.

Những điểm khác nhau đáng để ý

Bảng dưới đây không phải công cụ chẩn đoán. Nó chỉ giúp bạn mô tả rõ hơn điều mình đang trải qua, để kể lại với bác sĩ nếu cần.

Khía cạnhKiểm tra vì kỹ lưỡngKiểm tra lặp lại đáng lưu tâm
Lý do kiểm traMuốn việc đạt chuẩn, tránh sai sót có hậu quảCảm giác bất an mạnh, sợ điều tồi tệ xảy ra
Sau khi kiểmThấy yên, dừng đượcYên một lúc rồi lại phải kiểm
Số lầnMột hai lần, theo một danh sáchNhiều lần, có khi theo một con số phải đủ
Thời gian mỗi ngàyKhông đáng kểChiếm nhiều thời gian, làm trễ việc khác
Nếu không được kiểmHơi khó chịu, rồi quênRất khó chịu, không làm được việc khác
Cách nhìn của chính mìnhThấy hợp lýThường biết là quá mức nhưng không dừng được
Phạm viGắn với công việc, việc quan trọngLan sang khoá cửa, bếp, ổ điện, tay sạch hay chưa

Nếu nhiều dòng ở cột thứ ba đúng với bạn hoặc người thân, đó là lý do để đặt lịch gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý. Không phải lý do để hoảng sợ hay tự gắn cho mình một cái tên nào.

Câu chuyện của anh Phúc và cánh cửa buổi sáng

Anh Phúc vốn là người cẩn thận, được đồng nghiệp tin giao những việc cần chính xác. Khoảng một năm nay, mỗi sáng ra khỏi nhà, anh kiểm tra bếp ga, ổ điện, khoá cửa. Ban đầu chỉ một lần. Dần dần anh phải quay lại kiểm thêm, đi tới chân cầu thang lại thấy không yên, lại lên kiểm. Có hôm anh trễ giờ làm hai mươi phút.

Anh biết bếp đã tắt, biết cửa đã khoá. Anh còn chụp ảnh ổ khoá để xem lại khi đến chỗ làm, nhưng xem ảnh cũng chỉ yên được một lúc. Vợ anh bắt đầu sốt ruột, hai người hay cãi nhau vào buổi sáng. Anh thấy xấu hổ và mệt, nhưng nghĩ "chắc mình cầu toàn quá thôi".

Câu chuyện này không nhằm kết luận anh Phúc có vấn đề gì. Điều đáng chú ý là những dấu hiệu: việc kiểm tra lan rộng dần, chiếm thời gian, gây căng thẳng cho cả nhà, và anh không dừng được dù biết là thừa. Đây đúng là lúc nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý. Gọi nó là "cầu toàn" có thể khiến anh chần chừ lâu hơn mức cần.

Vì sao không nên tự kết luận qua mạng

Trên mạng có nhiều bài viết và bảng câu hỏi tự kiểm tra. Đọc để hiểu thì được, nhưng tự gắn nhãn cho mình hay cho người thân từ đó thường gây hại nhiều hơn giúp. Một người có thể lo lắng quá mức vì tưởng mình mắc bệnh nặng, trong khi người khác lại yên tâm sai chỗ vì thấy mình "chưa đủ tiêu chí".

Những thói quen kiểm tra có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, và có lúc chúng đi cùng các khó khăn khác như mất ngủ, căng thẳng kéo dài, cảm xúc nặng nề. Chỉ người có chuyên môn, qua thăm khám trực tiếp, mới phân biệt được và đề xuất cách hỗ trợ phù hợp.

Cũng đừng tự áp dụng những cách "tập bỏ thói quen" đọc được ở đâu đó, như tự ép mình không kiểm tra hay tự đặt thử thách. Những cách làm có cấu trúc như vậy nên được thực hiện dưới sự hướng dẫn của chuyên gia, vì làm sai cách có thể khiến bạn căng thẳng hơn. Việc nên làm ngay là ghi lại những gì đang xảy ra và đặt lịch khám.

Với người cầu toàn, việc đọc thêm thật nhiều trước khi đi khám cũng dễ thành một cách trì hoãn: muốn hiểu hết rồi mới đi. Bạn không cần hiểu hết. Đọc vừa đủ để biết mình nên đi khám là đã đủ, phần còn lại để người có chuyên môn giải thích.

Những dấu hiệu nên đặt lịch khám

Nếu bạn hoặc người thân có một hoặc nhiều dấu hiệu dưới đây kéo dài, nên tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.

  • Việc kiểm tra, sắp xếp hay làm lại chiếm nhiều thời gian mỗi ngày và làm trễ những việc khác.
  • Biết là không cần nhưng không dừng được, hoặc thấy rất khó chịu, bồn chồn nếu không làm.
  • Những ý nghĩ lo sợ cứ bật ra dù không muốn, khiến phải làm một việc gì đó để thấy yên.
  • Thói quen lan sang nhiều việc khác nhau, nhiều hơn so với trước.
  • Gây căng thẳng trong gia đình, ảnh hưởng tới công việc hay việc học.
  • Đi kèm mất ngủ, buồn bã, lo lắng kéo dài hoặc cảm giác kiệt sức.

Nếu những ý nghĩ ấy đi tới mức muốn làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc báo cho một người thân bạn tin cậy, không chờ lịch khám thông thường.

Khi đi khám, hãy kể cụ thể: bạn kiểm tra những gì, bao nhiêu lần, mất bao lâu, bắt đầu từ khi nào, điều gì xảy ra nếu bạn không kiểm. Những chi tiết đời thường này giúp người có chuyên môn hiểu bạn nhanh hơn những từ ngữ chung chung.

Những việc nên làm trong lúc chờ lịch khám

Từ lúc quyết định đi khám tới buổi gặp đầu tiên có thể mất vài ngày hoặc vài tuần. Những việc dưới đây không phải là cách chữa, chỉ giúp bạn giữ nhịp sống ổn định hơn và chuẩn bị thông tin cho buổi khám.

  • Ghi lại một cách bình thản. Mỗi ngày vài dòng: hôm nay mình kiểm tra những gì, khoảng bao lâu, lúc nào khó chịu nhất. Không đánh giá, không tự trách, chỉ ghi như ghi thời tiết.
  • Kể với một người thân tin cậy. Giữ một mình thường làm thói quen nặng nề hơn. Một người biết chuyện giúp bạn bớt xấu hổ và có thể đi cùng tới buổi khám.
  • Giữ nếp sinh hoạt cơ bản. Ngủ, ăn đúng bữa, có chút vận động nhẹ. Khi cơ thể quá mệt, mọi cảm giác bất an thường nặng hơn.
  • Dành thêm thời gian cho buổi sáng. Nếu biết mình hay mất thời gian trước khi ra khỏi nhà, dậy sớm hơn một chút để bớt áp lực trễ giờ, thay vì cố ép mình làm nhanh.
  • Không tự trách vì thói quen của mình. Đây không phải chuyện thiếu ý chí. Bạn đang làm đúng việc cần làm: tìm người có chuyên môn hỗ trợ.

Nếu trong thời gian chờ, tình trạng nặng lên rõ rệt hoặc bạn thấy không thể chịu đựng thêm, đừng ngại liên hệ lại cơ sở y tế để hỏi có thể khám sớm hơn không.

Người thân nên làm gì và nên tránh gì

Khi người bạn thương có thói quen kiểm tra lặp đi lặp lại, phản ứng tự nhiên là sốt ruột, gắt gỏng hoặc làm thay. Những gợi ý dưới đây giúp bạn hỗ trợ mà không làm mọi chuyện căng hơn.

NênNên tránh
Nói về những gì bạn thấy, bằng giọng quan tâmGắn nhãn bệnh hay chế giễu thói quen của họ
Gợi ý cùng đi khám, giúp tìm nơi khámÉp họ dừng kiểm tra ngay lập tức
Kiên nhẫn khi họ cần thêm vài phútCãi nhau mỗi sáng về chuyện kiểm tra
Hỏi chuyên gia cách người nhà nên hỗ trợTự đặt ra thử thách để họ bỏ thói quen
Chăm sóc cả sức khoẻ tinh thần của chính mìnhÔm hết mọi lo lắng một mình

Một câu mở lời có thể là: "Mấy tháng nay em thấy anh phải quay lại kiểm cửa nhiều lần, anh có vẻ mệt. Em lo cho anh. Mình đi gặp bác sĩ hỏi xem sao nhé, em đi cùng." Câu nói này tả sự việc, nói cảm xúc của bạn và đề nghị cùng đi, không phán xét hay đoán bệnh.

Câu hỏi thường gặp

Kiểm tra khoá cửa nhiều lần có phải là cầu toàn không?

Có thể chỉ là sự cẩn thận, nhưng nếu kiểm xong vẫn không yên, phải quay lại nhiều lần, mất nhiều thời gian và rất khó chịu khi không được kiểm, thì nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá.

Làm sao phân biệt kỹ lưỡng với kiểm tra quá mức?

Kỹ lưỡng thường gắn với chuẩn mực công việc, kiểm xong thấy yên và dừng được. Kiểm tra đáng lưu tâm xuất phát từ cảm giác bất an mạnh, kiểm rồi vẫn không yên, lan sang nhiều việc và chiếm nhiều thời gian mỗi ngày.

Có nên tự làm bảng câu hỏi trên mạng để biết mình bị gì không?

Đọc để hiểu thì được, nhưng không nên tự gắn nhãn từ đó. Chỉ người có chuyên môn, qua thăm khám trực tiếp, mới đánh giá được. Tự kết luận có thể làm bạn lo sai chỗ hoặc yên tâm sai chỗ.

Có nên tự ép mình bỏ thói quen kiểm tra không?

Không nên tự áp dụng những cách tập bỏ thói quen đọc được ở đâu đó. Những cách có cấu trúc như vậy cần chuyên gia hướng dẫn. Việc nên làm là ghi lại điều đang xảy ra và đặt lịch khám.

Người thân hay kiểm tra đi kiểm tra lại thì nên làm gì?

Nói về điều bạn thấy bằng giọng quan tâm, gợi ý cùng đi khám, kiên nhẫn và tránh chế giễu hay ép dừng ngay. Bạn cũng có thể hỏi chuyên gia cách người nhà nên hỗ trợ cho đúng.

Khi đi khám nên kể những gì về thói quen kiểm tra?

Kể cụ thể bạn kiểm tra những gì, bao nhiêu lần, mất bao lâu, bắt đầu từ khi nào và điều gì xảy ra nếu không kiểm. Chi tiết đời thường giúp người có chuyên môn hiểu tình trạng của bạn nhanh hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138