Cảm giác mình không bao giờ đủ tốt thường xuất hiện ở người cầu toàn vì họ gắn giá trị của bản thân với thành tích, và cột mốc "đủ" cứ dời đi mỗi khi chạm tới. Đạt điểm cao thì thấy lẽ ra phải cao hơn, được thăng chức thì nghĩ chỉ là may, được khen thì cho là người ta nói cho vui. Tách việc mình làm khỏi con người mình, hiểu rằng mình có giá trị ngay cả khi việc chưa hoàn hảo, giúp cảm giác ấy dịu đi dần.
Cảm giác "chưa đủ" có mặt tốt của nó: nó thúc bạn học thêm, làm tốt hơn, không tự mãn. Nhưng khi nó trở thành nền của mọi suy nghĩ về bản thân, bạn mất khả năng vui với những gì đã đạt được, và mỗi thành công chỉ là một trạm dừng ngắn trước nỗi lo tiếp theo. Phần dưới đây giải thích cơ chế cột mốc dời đi, phân biệt hai cách nhìn giá trị bản thân, và gợi ý những cách nhỏ để nhìn mình công bằng hơn.
Cột mốc cứ dời đi
Hãy hình dung bạn chạy về phía một vạch đích. Mỗi lần gần tới, vạch đích lại lùi ra xa thêm một đoạn. Bạn chạy rất nhanh, rất bền, nhưng không bao giờ được cảm giác về tới đích. Đó là trải nghiệm quen thuộc của nhiều người cầu toàn với thành tích của chính mình.
Hồi đi học, mục tiêu là đỗ trường tốt. Đỗ rồi, mục tiêu thành tốt nghiệp loại giỏi. Tốt nghiệp rồi, phải có việc làm tốt. Có việc rồi, phải thăng chức. Mỗi cột mốc đều thật và đáng cố gắng. Vấn đề không nằm ở việc đặt mục tiêu mới, mà ở chỗ thành tích cũ không để lại cảm giác "mình đã làm được" nào. Nó bị xoá ngay khi mục tiêu mới xuất hiện.
Một dấu hiệu dễ nhận ra là cách bạn kể về thành tích của mình. Người cầu toàn hay thêm chữ "chỉ": "chỉ là may thôi", "chỉ là việc bình thường", "ai làm cũng được". Chữ "chỉ" ấy thu nhỏ mọi điều đã đạt, và giữ cho vạch đích luôn ở phía trước.
Thử nhớ lại thành tích gần nhất bạn đạt được, rồi để ý xem trong đầu mình nói gì về nó. Nếu câu đầu tiên bật ra là một lời giảm nhẹ hay một chỗ chưa hoàn hảo, đó là dấu hiệu vạch đích đang dời. Không cần sửa gì ngay, chỉ nhận ra là đủ cho bước đầu.
Chị Vy và ngày được thăng chức
Chị Vy làm ở phòng nhân sự một công ty may, vừa được thăng lên trưởng phòng sau sáu năm. Buổi chiều nhận tin, đồng nghiệp chúc mừng, chồng đặt bánh kem. Tối đó, khi cả nhà đã ngủ, chị đứng một mình trong bếp và thấy lòng trống rỗng thay vì vui.
Trong đầu chị là một loạt câu: "Chắc sếp chọn vì không có ai khác. Mình chưa đủ kinh nghiệm quản lý. Sáu năm mới lên được, người khác chỉ mất bốn năm. Rồi mọi người sẽ thấy mình không xứng." Chị không chia sẻ những suy nghĩ này với ai, vì sợ bị cho là làm màu hoặc không biết điều.
Chị Vy không thiếu năng lực; sáu năm làm việc chu đáo của chị là bằng chứng rõ ràng. Điều chị thiếu là khả năng để thành tích chạm tới mình. Nhiều người cầu toàn sống với cảm giác này mà nghĩ chỉ mình mình như vậy, trong khi đây là trải nghiệm khá phổ biến ở những người có trách nhiệm cao và đòi hỏi bản thân lớn.
Nếu được hỏi, có lẽ sếp của chị sẽ kể ra hàng loạt lý do cụ thể: chị xử lý êm những vụ việc khó, nhân viên tin chị, hồ sơ chị làm ít khi phải sửa. Những lý do ấy có thật, chỉ là chúng không lọt được qua tấm lưới "chưa đủ" trong đầu chị. Một cách nhỏ là hỏi thẳng người đã chọn mình: "Anh thấy điều gì ở em phù hợp với vị trí này?", rồi ghi lại câu trả lời để đọc vào những ngày thấy mình không xứng.
Hai cách nhìn giá trị bản thân
Bảng dưới đây đặt cạnh nhau cách nhìn giá trị gắn với thành tích và cách nhìn vững hơn, không phụ thuộc vào kết quả của từng việc.
| Tình huống | Giá trị gắn với thành tích | Giá trị vững hơn |
|---|---|---|
| Làm tốt một việc | Mình có giá trị vì làm tốt | Mình vui vì làm tốt, giá trị của mình không đổi |
| Mắc một lỗi | Mình mất giá trị | Mình mắc lỗi, mình vẫn là mình |
| Được khen | Chắc họ nói cho vui | Mình nhận lời khen, cảm ơn |
| Người khác giỏi hơn | Mình thua kém | Họ giỏi mặt đó, mình có điểm mạnh khác |
| Ngày không làm được gì | Một ngày vô dụng | Một ngày nghỉ, mai làm tiếp |
| Khi được yêu thương | Phải xứng đáng mới được thương | Mình được thương vì là mình |
Cách nhìn thứ hai không có nghĩa là thôi cố gắng. Bạn vẫn có thể đặt mục tiêu cao, vẫn muốn làm giỏi. Khác biệt là khi kết quả chưa như ý, bạn buồn vì việc, không phải sụp đổ vì nghĩ mình hết giá trị.
Những lúc cảm giác chưa đủ hay xuất hiện
Nhận ra những thời điểm quen thuộc giúp bạn chuẩn bị trước và bớt bị cảm giác ấy bất ngờ kéo đi.
- Ngay sau một thành công. Thay vì vui, bạn lập tức nghĩ tới việc tiếp theo hoặc tìm chỗ chưa hoàn hảo trong thành công vừa rồi.
- Khi lướt mạng xã hội. Thấy bạn bè khoe thành tích, nhà cửa, con cái, bạn so với phần chưa ổn nhất của mình.
- Trong các buổi họp mặt. Người ta hỏi "dạo này thế nào", bạn ngập ngừng vì thấy không có gì đủ để kể.
- Khi được giao trách nhiệm mới. Bạn lo bị phát hiện là không đủ năng lực, dù được giao chính vì năng lực.
- Vào những ngày nghỉ. Không làm ra gì, bạn thấy mình như không có giá trị.
Khi bắt gặp mình ở một trong những lúc này, chỉ cần gọi tên: "À, cảm giác chưa đủ lại đến." Gọi tên không làm nó biến mất, nhưng giúp bạn nhớ rằng đây là một cảm giác quen, không phải một sự thật về bạn.
Những cách nhỏ để thành tích chạm tới mình
Các bước sau là cách tự nhìn lại đời thường. Chúng không thay đổi tính cách và không thay cho sự hỗ trợ của chuyên gia, nhưng giúp bạn tập nhìn mình công bằng hơn.
- Bỏ chữ "chỉ" khi kể về mình. Thay "chỉ là may" bằng "mình đã làm việc đó". Lúc đầu nghe như khoe, nhưng đó là mô tả đúng.
- Dừng lại một phút sau mỗi việc xong. Trước khi chuyển sang việc tiếp theo, tự nói "việc này xong rồi". Một phút ấy cho thành tích cơ hội được ghi nhận.
- Nhận lời khen bằng một câu cảm ơn. Không giải thích, không thu nhỏ. "Cảm ơn chị, em vui vì chị thấy vậy."
- Ghi một danh sách những điều mình quý ở bản thân không liên quan tới thành tích. Mình biết lắng nghe, mình nhớ ngày sinh nhật của bạn bè, mình chăm cây tốt. Đọc lại vào những ngày thấy mình chưa đủ.
- Nhìn lại một năm thay vì một ngày. Cuối mỗi tháng, ghi vài điều đã làm được. Sau một năm, danh sách ấy kể một câu chuyện khác hẳn giọng nói "chưa đủ" mỗi ngày.
Đừng biến những bước này thành một bài kiểm tra mới. Có tuần bạn quên hết, có ngày bạn lại nói "chỉ là may". Không sao, quay lại bước dễ nhất khi nhớ ra.
Nếu thấy bước nào khó quá, ví dụ viết danh sách điều mình quý ở bản thân mà đầu óc trống trơn, hãy nhờ một người bạn thân gợi ý. Người ngoài thường kể ra những điều bạn chưa từng nghĩ là điểm mạnh của mình.
Câu cũ, câu mới về giá trị bản thân
Đổi giọng nói với mình không phải là tự khen vô căn cứ, mà là nói sát sự thật hơn.
| Câu cũ | Câu mới |
|---|---|
| Mình được vậy chỉ là may. | Mình đã chuẩn bị và làm việc để có kết quả này. |
| Rồi mọi người sẽ thấy mình không xứng. | Mình được chọn vì những gì đã làm, mình sẽ học thêm khi cần. |
| Phải làm được nhiều hơn mới đáng. | Mình đáng được nghỉ ngơi và vui với những gì đã có. |
| Người ta khen cho vui thôi. | Người ta thấy điều tốt ở việc mình làm. |
Với người thân, bạn có thể thử mở lòng một chút: "Hôm nay được thăng chức mà em lại thấy lo hơn là vui. Em cứ sợ mình không đủ sức." Nói ra giúp bạn nghe được góc nhìn của người khác, những người thường thấy bạn rõ hơn bạn thấy mình. Nếu họ đáp "Em làm tốt mà", hãy thử tin họ một chút, thay vì lập tức tìm lý do để bác bỏ.
Theo dõi thay đổi và khi nào cần gặp chuyên gia
Thay đổi cách nhìn bản thân diễn ra chậm và không theo đường thẳng. Để thấy nó, thỉnh thoảng đọc lại danh sách những điều đã làm được, và để ý những lần bạn nhận lời khen mà không thu nhỏ, hay dừng lại vui một chút trước khi lao vào việc mới. Ghi lại những lần ấy, đừng đếm những lần chưa làm được.
Cũng nên nhớ rằng bạn không cần thôi hẳn cảm giác chưa đủ mới được coi là tiến bộ. Nhiều người vẫn nghe thấy giọng nói ấy, nhưng nó bớt to, bớt dai, và không còn quyết định thay họ. Đó đã là một thay đổi đáng kể.
Nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý nếu cảm giác mình không đủ tốt đi kèm buồn bã, trống rỗng kéo dài nhiều tuần, mất hứng thú với mọi thứ, khó ngủ, hay thấy mình hoàn toàn vô giá trị. Hãy tìm cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý để được hỗ trợ phù hợp.
Nếu có lúc cảm giác ấy đi tới ý nghĩ làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc báo cho người thân bạn tin cậy, đừng ở một mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người cầu toàn luôn thấy mình chưa đủ tốt?
Vì họ thường gắn giá trị bản thân với thành tích, và mỗi khi đạt được một mục tiêu, cột mốc đủ lại dời xa hơn. Thành tích cũ không để lại cảm giác đã làm được, nên luôn có một khoảng thiếu ở phía trước.
Cảm giác chưa đủ tốt có mặt tốt nào không?
Có. Nó thúc bạn học thêm, làm tốt hơn và không tự mãn. Vấn đề chỉ đến khi nó thành nền của mọi suy nghĩ về bản thân, khiến bạn không còn vui được với những gì đã đạt và luôn lo về việc tiếp theo.
Làm sao để đón nhận lời khen mà không thấy ngượng?
Thử đáp lại bằng một câu cảm ơn ngắn, không giải thích hay thu nhỏ thành tích. Lúc đầu sẽ thấy ngượng, nhưng lặp lại nhiều lần giúp bạn quen với việc để điều tốt người khác thấy chạm tới mình.
Tách giá trị bản thân khỏi thành tích có làm mình bớt cố gắng không?
Không. Bạn vẫn đặt mục tiêu và muốn làm giỏi. Khác biệt là khi kết quả chưa như ý, bạn buồn vì việc chứ không thấy mình mất hết giá trị. Nhiều người thấy họ dám thử nhiều hơn khi bớt sợ thất bại.
Có nên kể với người thân về cảm giác mình không đủ tốt không?
Nên, nếu bạn thấy an toàn. Người thân thường nhìn bạn rõ hơn bạn nhìn mình. Nghe góc nhìn của họ giúp cân lại giọng nói chưa đủ trong đầu. Hãy thử tin lời họ một chút thay vì bác bỏ ngay.
Khi nào cảm giác không đủ tốt cần gặp chuyên gia?
Khi nó đi kèm buồn bã, trống rỗng kéo dài nhiều tuần, mất hứng thú, khó ngủ hay thấy mình hoàn toàn vô giá trị. Lúc đó nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý tại cơ sở y tế có chuyên môn.