Tính cầu toàn thường không có một nguyên nhân duy nhất. Giới tâm lý học thường cho rằng nó hình thành từ cả khí chất bẩm sinh (nhạy, để ý chi tiết) lẫn trải nghiệm lớn lên: những thông điệp ngầm trong gia đình, áp lực thành tích ở trường và thói quen so sánh mình với người khác.
Hiểu nguồn gốc không nhằm tìm ai để trách. Phần lớn cha mẹ, thầy cô đều làm hết sức với những gì họ biết lúc đó. Nhìn lại nguồn gốc có ích ở chỗ khác: nó giúp bạn nhận ra những câu đang chạy trong đầu là câu đã học từ lâu, không phải sự thật về bạn, và vì đã học thì có thể học lại.
Một phần đến từ khí chất riêng của mỗi người
Nhiều người cầu toàn kể rằng từ rất nhỏ họ đã để ý những thứ người khác bỏ qua: tờ giấy gấp lệch, bức tranh tô lem ra ngoài, đôi dép xếp không thẳng. Cùng lớn lên trong một nhà, anh chị em có khi rất khác nhau: một người thoải mái, một người cứ phải "đúng mới chịu".
Điều này gợi ý rằng một phần tính cầu toàn đến từ khí chất, tức cách mỗi người phản ứng với thế giới ngay từ đầu: nhạy với chi tiết, dễ lo, dễ thấy không yên khi mọi thứ lộn xộn. Khí chất không tốt cũng không xấu. Người nhạy với chi tiết có thể trở thành thợ thủ công giỏi, người kiểm tra cẩn thận, người viết tinh tế.
Khí chất giống như mảnh đất. Hạt giống nào mọc lên trên đó lại tuỳ vào môi trường: được khen vì sự tỉ mỉ, đứa trẻ nhạy chi tiết có thể thấy vui với nó; bị áp lực vì sự tỉ mỉ không đủ hoàn hảo, đứa trẻ ấy có thể học cách lo sợ thay vì tận hưởng.
Biết phần khí chất của mình cũng giúp bạn đặt kỳ vọng thực tế: bạn có thể sẽ luôn để ý chi tiết hơn người khác, và điều đó không cần sửa. Thứ có thể thay đổi là phản ứng của bạn với những chi tiết ấy, từ lo sợ sang chấp nhận, từ "phải sửa ngay" sang "để ý rồi, quyết định sau".
Những thông điệp ngầm trong gia đình
Được khen nhiều nhất khi đạt kết quả cao. Không ai nói "con chỉ đáng yêu khi giỏi", nhưng khi niềm vui rạng rỡ nhất của bố mẹ đến vào ngày con nhận giấy khen, đứa trẻ có thể tự rút ra kết luận ấy. Lớn lên, người đó dễ cảm thấy giá trị mình phải được chứng minh liên tục.
Không khí nhiều lo toan. Gia đình trải qua giai đoạn khó khăn về kinh tế, sức khoẻ thường có không khí cẩn trọng, sợ sai. Trẻ học được rằng sai sót là nguy hiểm, cần tránh bằng mọi giá.
Được so sánh với anh chị em, họ hàng. Câu "sao không được như anh" có thể được nói ra vì muốn động viên, nhưng đứa trẻ có thể nghe thành "mình chưa đủ". Thói quen tự so sánh bắt đầu từ đó.
Vai trò "con ngoan", "con cả". Đứa con được giao trách nhiệm sớm, được kỳ vọng làm gương cho em, hay học cách không được phép sai. Họ thường trở thành người lớn đáng tin cậy, và cũng hay mệt mỏi vì gánh mọi thứ.
Cha mẹ cũng cầu toàn. Trẻ học nhiều qua quan sát. Thấy bố mẹ khó chịu khi nhà chưa sạch, lo lắng mỗi khi có khách, đứa trẻ có thể mang theo cách sống ấy mà không ai dạy trực tiếp.
Nhìn lại mà không trách. Những thông điệp này thường đến từ tình thương và nỗi lo của người lớn, trong hoàn cảnh của họ. Nhận ra chúng không phải để kết tội ai, mà để bạn chọn giữ lại điều tốt và đặt xuống điều nặng.
Trường lớp, thi cử và thói quen nhìn điểm
Phần lớn chúng ta lớn lên trong môi trường mà kết quả được đo bằng điểm số, xếp loại, danh hiệu. Hệ thống đó có lý do của nó, nhưng nó cũng dạy một bài học ngầm: cái gì cũng có thể chấm, và luôn có một mức "cao nhất" để hướng tới. Với đứa trẻ có khí chất nhạy, bài học ấy thấm rất sâu.
Nhiều người cầu toàn kể họ từng thấy chín điểm là "mất một điểm" chứ không phải "được chín điểm". Lối nghĩ đó theo họ vào đời: một bản báo cáo được khen nhưng có hai góp ý thì họ chỉ nhớ hai góp ý. Thói quen nhìn vào phần thiếu thay vì phần đã có không phải do ai cố tình dạy, mà do môi trường thi cử lặp đi lặp lại nhiều năm.
Thầy cô cũng làm việc trong những áp lực của họ: chương trình, chỉ tiêu, kỳ vọng của phụ huynh. Nhìn lại thời đi học không nhằm trách ai, mà để nhận ra một điều: thước đo của trường lớp là một loại thước đo, không phải thước đo duy nhất cho giá trị của một con người. Người lớn đã có quyền chọn thêm thước đo khác.
Một câu tự nói có thể giúp: câu cũ "không đạt cao nhất là thất bại" đổi thành "mình đã làm được phần lớn, phần còn lại là chỗ để học thêm". Câu mới không phủ nhận tiêu chuẩn, chỉ trả lại cho bạn phần công sức đã bỏ ra.
Văn hoá so sánh: "con nhà người ta" và những tấm ảnh đã chọn lọc
Ít người Việt lớn lên mà chưa từng nghe tới "con nhà người ta": đứa trẻ hàng xóm học giỏi, ngoan, biết việc. So sánh vốn là cách người lớn quen dùng để động viên, nhưng nó cũng dạy trẻ rằng giá trị của mình luôn được đặt cạnh một người khác, và người khác thường tốt hơn.
Lớn lên, "con nhà người ta" không biến mất mà đổi hình dạng. Giờ đó là đồng nghiệp được thăng chức, bạn học cũ có nhà riêng, người lạ trên mạng có căn bếp gọn đẹp, con ngoan, dáng chuẩn. Những gì bạn thấy trên mạng là phần đã được chọn lọc, cắt gọt, nhưng não không tự động trừ hao. Nó so phần hậu trường lộn xộn của bạn với phần sân khấu của người khác.
Người cầu toàn đặc biệt dễ bị cuốn vào vòng so sánh này, vì họ vốn có sẵn câu hỏi "mình đã đủ chưa". Mỗi lần lướt mạng là một lần nhận câu trả lời "chưa". Nhận ra cơ chế này giúp bạn có khoảng cách: "mình đang so hậu trường với sân khấu", và quyết định có tiếp tục lướt hay không.
Một cách nhỏ hay được nhắc tới: để ý xem sau khi lướt mạng mười lăm phút, bạn thấy nhẹ hơn hay nặng hơn. Nếu thường nặng hơn, bớt thời gian ở đó là một quyết định chăm sóc mình, không phải sự trốn tránh.
Môi trường làm việc cũng có thể nuôi lớn tính cầu toàn
Nguồn gốc của cầu toàn không chỉ nằm ở tuổi thơ. Nhiều người kể rằng họ khá thoải mái cho tới khi làm một nghề hay ở một nơi đòi hỏi gần như không được phép sai: kế toán, kiểm toán, dược, kỹ thuật, biên tập, hoặc một tập thể mà mỗi lỗi nhỏ đều bị nhắc trước cả nhóm.
Ở những nơi như vậy, sự cẩn thận là cần thiết và đáng quý. Vấn đề là thói quen "không được sai" rất dễ theo người ta về nhà. Người kế toán bắt đầu soát lại hoá đơn đi chợ, người biên tập sửa cả tin nhắn của con, người làm kỹ thuật kiểm tra ổ khoá ba lần trước khi ngủ. Tiêu chuẩn đúng chỗ ở cơ quan bị mang sang những chỗ không cần.
Cũng có những môi trường làm việc khiến người ta thấy luôn bị theo dõi, chấm điểm, so sánh. Sống lâu trong không khí đó, nhiều người dần tin rằng chỉ hoàn hảo mới an toàn. Khi đổi sang chỗ làm khác, họ vẫn mang theo cảm giác cũ một thời gian dài.
Nhận ra phần này giúp bạn tách "tiêu chuẩn của nghề" khỏi "tiêu chuẩn của đời sống". Một câu tự nhắc lúc rời chỗ làm: "Ở cơ quan mình phải đúng từng con số. Về nhà, đủ là được." Nghe đơn giản, nhưng nói đều mỗi ngày, nó giống như cởi bộ đồng phục ra khi về tới cửa.
Từ trải nghiệm cũ tới câu nói mới với chính mình
Bảng dưới gợi ý cách nhìn lại một số trải nghiệm phổ biến. Cột cuối là câu bạn, ở vị trí người lớn hôm nay, nói lại được với mình.
| Trải nghiệm thường gặp | Thông điệp có thể đã học | Câu nói lại với mình hôm nay |
|---|---|---|
| Được khen rạng rỡ nhất khi đạt giải | Mình có giá trị khi thành công | Mình có giá trị cả khi chưa thành công |
| Bị so với anh chị, họ hàng | Luôn có người giỏi hơn mình | Mình đi con đường của mình, nhịp của mình |
| Gia đình nhiều lo toan | Sai là nguy hiểm | Phần lớn sai sót đều sửa được |
| Làm con cả, làm gương | Mình không được phép yếu | Mình cũng được nhờ, được nghỉ |
| Nhìn điểm số nhiều năm | Thiếu một chút là hỏng | Đạt phần lớn đã là kết quả thật |
| Lướt mạng thấy ai cũng ổn | Mình kém hơn mọi người | Mình đang so hậu trường với sân khấu |
Bạn không cần tin ngay câu ở cột cuối. Đọc nó, nói thử thành tiếng, và để ý cảm giác của mình. Sau nhiều lần, câu mới bắt đầu có trọng lượng.
Hiểu nguồn gốc để làm gì: viết lại chứ không đổ lỗi
Nhìn về quá khứ chỉ có ích khi nó giúp bạn sống khác đi hôm nay. Một cách làm nhẹ nhàng, có thể thực hiện vào một buổi tối yên tĩnh:
- Chọn một câu bạn hay tự nói khi làm chưa tốt, ví dụ "mình thật vô dụng".
- Hỏi: lần đầu mình nghe hoặc cảm thấy câu này là khi nào? Không cần chính xác, chỉ cần một hình ảnh mờ.
- Ghi lại: lúc đó mình bao nhiêu tuổi, mình đã hiểu chuyện ấy thế nào với cái đầu của một đứa trẻ.
- Hỏi tiếp: với cái đầu người lớn hôm nay, mình hiểu chuyện ấy khác đi ra sao? Có phải người lớn khi đó đang lo, đang mệt, chứ không phải đang chê mình?
- Viết một câu mới thay cho câu cũ, đủ thật để bạn tin được một phần, rồi dùng nó lần tới khi câu cũ xuất hiện.
Nếu việc nhìn lại quá khứ khơi lên những ký ức nặng nề, buồn bã kéo dài, hãy dừng lại và cân nhắc nói chuyện với chuyên gia tâm lý ở cơ sở y tế có chuyên môn. Có những chuyện cần một người được đào tạo cùng ngồi nhìn lại, không nên tự mình gánh.
Câu hỏi thường gặp
Cầu toàn có phải do bố mẹ dạy không?
Không thể quy cho một nguyên nhân. Tính cầu toàn thường hình thành từ khí chất riêng, không khí gia đình, trường lớp và văn hoá xung quanh cùng lúc. Phần lớn cha mẹ đều làm hết sức trong hoàn cảnh của mình.
Anh chị em cùng nhà sao người cầu toàn, người không?
Mỗi đứa trẻ có khí chất riêng và vị trí riêng trong gia đình, như làm con cả hay con út. Cùng một môi trường nhưng mỗi người tiếp nhận khác nhau, nên tính cách cũng khác.
Mạng xã hội có làm người ta cầu toàn hơn không?
Mạng xã hội không tạo ra tính cầu toàn, nhưng dễ làm nó nặng thêm, vì ta luôn thấy phần đẹp nhất của người khác. Người cầu toàn vốn hay hỏi "mình đã đủ chưa" nên dễ bị cuốn vào vòng so sánh.
Biết nguồn gốc rồi thì có hết cầu toàn không?
Không. Hiểu nguồn gốc giúp bạn nhận ra những câu tự nói là câu đã học, từ đó dễ đặt câu hỏi với chúng hơn. Thay đổi đến từ việc tập dần trong đời sống hằng ngày, không đến từ việc hiểu ra một lần.
Làm sao để con mình không cầu toàn quá mức?
Khen sự cố gắng và cách con làm, không chỉ khen kết quả; để con thấy người lớn cũng mắc lỗi và sửa lỗi bình thường; hạn chế so sánh con với người khác. Không có công thức chắc chắn, nhưng không khí nhà nhẹ nhõm giúp con rất nhiều.
Nhìn lại tuổi thơ có làm mình buồn thêm không?
Đôi khi có. Nếu việc nhìn lại khiến bạn buồn bã kéo dài hoặc khơi lên ký ức nặng nề, nên dừng lại và nói chuyện với chuyên gia tâm lý ở cơ sở y tế có chuyên môn thay vì tự đi tiếp một mình.