Nhiều điều người ta hay tin về người cầu toàn thật ra không đúng: cầu toàn không đồng nghĩa với giỏi mọi thứ, không phải lúc nào cũng ngăn nắp, không phải là thích kiểm soát, và cũng không phải một căn bệnh. Phần lớn người cầu toàn là người có tiêu chuẩn cao cùng nỗi lo bị đánh giá, sống rất bình thường nhưng mệt hơn mức cần.
Những hiểu lầm này khiến người cầu toàn bị nhìn sai, và đôi khi khiến chính họ hiểu sai mình. Gỡ từng hiểu lầm giúp người đọc, dù là người cầu toàn hay người sống cạnh họ, có cái nhìn công bằng hơn và cách đối xử phù hợp hơn.
Hiểu lầm 1: Cầu toàn nghĩa là làm gì cũng xuất sắc
Đây là hiểu lầm phổ biến nhất, và cũng là lý do nhiều người tự nhận "mình hơi cầu toàn" như một lời khen kín đáo. Sự thật là tiêu chuẩn cao không tự động tạo ra kết quả cao. Người cầu toàn đôi khi làm rất tốt, nhưng cũng hay nộp trễ, bỏ dở hoặc né hẳn những việc họ sợ không làm tới.
Hình dung hai người cùng viết một đề xuất dự án. Một người viết bản đầu trong hai ngày, gửi xin góp ý, sửa thêm hai lần và nộp đúng hạn. Người kia mất cả tuần cho phần mở đầu vì "chưa thấy hay", tới sát hạn mới vội vàng viết phần còn lại. Người thứ hai có tiêu chuẩn cao hơn, nhưng sản phẩm cuối chưa chắc đã tốt hơn.
Thành tích tốt thường đến từ sự kết hợp giữa chuẩn mực và khả năng biết dừng, biết xin góp ý, biết chấp nhận bản đầu chưa đẹp. Cầu toàn chỉ là một phần của công thức, và khi đi quá đà, nó có thể cản phần còn lại.
Với người cầu toàn, gỡ hiểu lầm này cũng là một sự giải toả: bạn không cần phải xuất sắc ở mọi việc để xứng với tính cách của mình. Làm tốt ở vài việc quan trọng, làm đủ ở phần còn lại, đã là một cách sống chỉn chu.
Hiểu lầm 2: Người cầu toàn thì nhà cửa, bàn làm việc luôn ngăn nắp
Sự thật. Không ít người cầu toàn có căn phòng bừa bộn, bàn làm việc chất đầy giấy tờ. Lý do nghe có vẻ ngược đời: khi không thể dọn "cho tới nơi", họ thà chưa dọn.
Ví dụ. Chị Quyên (nhân vật giả định) muốn tủ quần áo phải xếp theo màu, theo mùa, có hộp chia ngăn đồng bộ. Vì chưa có thời gian làm trọn một lần, chị để nguyên tủ lộn xộn suốt nửa năm.
Cầu toàn chọn lọc. Tính cầu toàn thường tập trung vào vài mảng quan trọng với hình ảnh bản thân. Một người có thể cực kỳ khắt khe với bản báo cáo mà để nhà cửa rất thoải mái.
Ngược lại cũng đúng. Có người nhà cửa luôn gọn gàng chỉ vì thói quen hoặc vì thích, hoàn toàn không lo lắng gì. Ngăn nắp không phải là bằng chứng cầu toàn.
Gỡ thế nào. Với tình huống như của chị Quyên, cách hay được người cầu toàn kể là có ích: chia việc lớn thành phần nhỏ đủ làm trong một buổi, như hôm nay chỉ xếp ngăn áo sơ mi. Một ngăn gọn vẫn hơn cả tủ lộn xộn chờ ngày làm trọn vẹn.
Điều rút ra. Đừng nhìn bề ngoài để kết luận ai đó có cầu toàn hay không. Thứ đáng nhìn là cảm giác của họ khi mọi việc chưa như ý.
Hiểu lầm 3: Nói mình cầu toàn là một kiểu khoe khéo
Khi phỏng vấn xin việc, câu "điểm yếu của em là hơi cầu toàn" đã trở thành câu trả lời quen tới mức người nghe hay cười thầm. Vì thế nhiều người nghĩ ai nhận mình cầu toàn cũng đang khoe khéo.
Với người cầu toàn thật, đây không phải chuyện để khoe. Họ sống với cảm giác chưa đủ gần như mỗi ngày, mất ngủ vì một lỗi nhỏ, ngại nộp việc, ngại nhận góp ý. Khi họ nói "mình cầu toàn", nhiều khi đó là một lời thú nhận đang mệt, chứ không phải lời tự khen.
Phản ứng cười cợt hay "ôi thế thì tốt quá còn gì" khiến họ thấy không được hiểu và lần sau sẽ không nói nữa. Câu đáp dễ chịu hơn là hỏi thêm: "Cầu toàn kiểu gì, có hay làm bạn mệt không?". Một câu hỏi thật lòng mở ra cuộc trò chuyện mà một lời khen không làm được.
Còn nếu chính bạn là người cầu toàn và muốn nói về nó với người khác, mô tả cụ thể sẽ giúp người nghe hiểu đúng hơn: "Mình hay sửa một tin nhắn năm sáu lần trước khi gửi, mệt lắm" nghe khác hẳn "mình hơi cầu toàn". Chi tiết thật làm người nghe không còn nghĩ đó là lời khoe.
Hiểu lầm 4: Người cầu toàn thích kiểm soát người khác
Người cầu toàn đôi khi hay sửa việc của người khác, khó giao việc, nhắc đi nhắc lại. Người xung quanh dễ cho rằng họ thích kiểm soát, thích quyền lực. Nhưng nếu hỏi kỹ, phần lớn người cầu toàn sẽ nói họ không thích thế chút nào; họ sửa vì lo, không phải vì muốn nắm quyền.
Đằng sau hành vi sửa việc thường là một nỗi sợ: sợ kết quả chung bị chê, sợ chính mình chịu trách nhiệm cho cái sai của người khác, sợ mọi thứ trôi ra ngoài tầm tay. Hiểu như vậy không có nghĩa là hành vi đó ổn; người bị sửa vẫn có quyền thấy khó chịu. Nhưng nó giúp cuộc trò chuyện chuyển từ "anh thích kiểm soát" sang "anh đang lo điều gì".
Câu mẫu khi bạn là người bị sửa: "Em thấy chị hay chỉnh lại phần này. Chị lo nhất điểm nào, mình thống nhất trước để em làm đúng ngay từ đầu?". Câu mẫu khi bạn là người cầu toàn: "Mình hay sửa không phải vì chê đâu, mình hơi lo phần số liệu. Mình chốt với nhau vài điểm quan trọng nhé." Phân biệt lo lắng với kiểm soát cũng quan trọng ở chỗ khác: nếu trong một mối quan hệ, sự kiểm soát đi kèm doạ nạt, cô lập hay làm ai đó sợ hãi, đó là chuyện khác hẳn và cần tìm tới hỗ trợ chuyên môn.
Hiểu lầm 5: Cầu toàn là một căn bệnh tâm lý
Cầu toàn là một nét tính cách, không phải một chẩn đoán. Rất nhiều người cầu toàn sống, làm việc và yêu thương bình thường, chỉ mệt hơn mức cần. Gọi cầu toàn là "bệnh" khiến người cầu toàn sợ hãi không cần thiết, và cũng khiến những người thật sự cần hỗ trợ bị lẫn vào đám đông.
Tuy vậy, tính cầu toàn có thể đi cùng những khó khăn cần được chuyên gia nhìn kỹ. Nếu bạn hoặc người thân thấy mất ngủ kéo dài, buồn bã hoặc lo lắng gần như mỗi ngày, bỏ bê ăn uống, công việc, quan hệ, hoặc có những việc kiểm tra, sắp xếp lặp lại chiếm nhiều giờ mỗi ngày mà biết là thừa nhưng không dừng được, hãy tìm gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý ở cơ sở y tế có chuyên môn.
Điều quan trọng là không tự chẩn đoán cho mình hay cho người khác dựa trên bài đọc trên mạng. Chỉ người được đào tạo, qua trò chuyện và đánh giá trực tiếp, mới nói được điều gì đang diễn ra. Và nếu có lúc bạn nghĩ tới việc làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc một người thân tin cậy.
Hiểu lầm 6: Cứ bảo người cầu toàn "thoải mái lên" là được
Lời khuyên "thoải mái đi", "đừng nghĩ nhiều", "làm đại đi" xuất phát từ ý tốt nhưng hiếm khi giúp được, vì nó chạm vào hành vi mà bỏ qua nỗi lo phía sau. Bảng dưới gợi ý những câu thay thế dễ nghe và hữu ích hơn.
| Câu hay nói | Người cầu toàn thường nghe thành | Câu thay thế hữu ích hơn |
|---|---|---|
| "Thoải mái đi, có gì đâu" | "Nỗi lo của bạn là vô lý" | "Phần nào làm bạn lo nhất?" |
| "Làm đại đi" | "Chất lượng không quan trọng" | "Bản này đã đủ để gửi đi xin góp ý chưa?" |
| "Sao khó tính thế" | "Bạn là người khó chịu" | "Mình thống nhất vài điểm chính nhé" |
| "Ai mà để ý chuyện đó" | "Bạn để ý vớ vẩn" | "Mình thấy chỗ đó ổn rồi, mình xem phần khác nhé" |
| "Đừng nghĩ nhiều nữa" | "Hãy tắt cảm xúc đi" | "Bạn có muốn mình ngồi nghe một lúc không?" |
Điểm chung của cột cuối là nhìn nhận nỗi lo trước, rồi mới gợi ý hành động. Người cầu toàn thả lỏng dễ hơn khi thấy mình được hiểu, chứ không phải khi bị bảo phải thả lỏng.
Hiểu lầm 7: Cầu toàn chỉ có ở người lớn
Trẻ em và thanh thiếu niên cũng có thể mang tính cầu toàn: tẩy đi viết lại một chữ tới thủng giấy, xé bức tranh vì một nét lệch, khóc khi làm sai một bài, không dám giơ tay vì sợ trả lời sai. Vì trẻ chưa biết gọi tên cảm xúc, người lớn dễ nhìn nhầm thành bướng bỉnh, chậm chạp hay "làm màu".
Với trẻ, điều quan trọng là không chấm điểm hay so sánh con với bạn, và không đổ lỗi cho ai. Hữu ích hơn là khen sự cố gắng và cách con làm: "Con đã thử ba cách để vẽ con mèo, mẹ thích cái tai con vẽ", thay vì chỉ khen kết quả cuối. Người lớn cũng có thể kể về những lỗi của chính mình và cách mình sửa, để con thấy sai là chuyện bình thường.
Nếu con thường xuyên căng thẳng, mất ngủ, sợ đi học hoặc khó chịu kéo dài vì những lỗi nhỏ, cha mẹ nên đưa con tới gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần nhi hoặc chuyên gia tâm lý ở cơ sở y tế có chuyên môn, thay vì tự kết luận. Trò chuyện với giáo viên chủ nhiệm cũng giúp người lớn có thêm góc nhìn về con ở trường.
Một cách theo dõi không chấm điểm: thỉnh thoảng ghi lại những lần con dám thử một việc mới hoặc để nguyên một chỗ chưa hoàn hảo mà vẫn vui. Những khoảnh khắc nhỏ ấy cho cả nhà thấy con đang nhẹ dần.
Câu hỏi thường gặp
Người cầu toàn có phải lúc nào cũng thành công hơn người khác?
Không. Tiêu chuẩn cao không tự động tạo ra kết quả tốt. Người cầu toàn có thể làm rất tốt ở nhiều việc, nhưng cũng hay trì hoãn hoặc bỏ dở vì sợ không đạt, nên kết quả chung không hẳn vượt người khác.
Nhà bừa bộn có thể là người cầu toàn không?
Có. Một số người cầu toàn thà chưa dọn còn hơn dọn không tới nơi, nên nhà cửa lại bừa. Ngăn nắp hay bừa bộn bên ngoài không cho biết chính xác ai đó có cầu toàn hay không.
Cầu toàn có phải là bệnh cần chữa không?
Cầu toàn là nét tính cách, không phải chẩn đoán. Tuy vậy, nếu nó đi kèm mất ngủ kéo dài, buồn bã hay lo lắng gần như mỗi ngày, hoặc các hành vi lặp lại không dừng được, nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý.
Nói gì với người cầu toàn đang căng thẳng?
Hỏi họ đang lo phần nào nhất, rồi cùng nhìn xem phần đó đã đủ tốt chưa. Tránh những câu như thoải mái đi hay sao khó tính thế, vì họ dễ nghe thành nỗi lo của mình bị coi là vô lý.
Trẻ nhỏ cầu toàn thì cha mẹ nên làm gì?
Khen sự cố gắng và cách con làm, tránh so sánh con với bạn, kể cho con nghe về những lỗi của chính người lớn. Nếu con căng thẳng kéo dài hoặc sợ đi học, nên đưa con tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm lý để được tư vấn.