Người cầu toàn hay trì hoãn vì trong đầu họ, bắt đầu một việc đồng nghĩa với việc phải làm nó thật tốt, mà "thật tốt" lại là một chuẩn rất cao. Khoảng cách giữa chuẩn đó và sức mình lúc này tạo ra lo lắng; né việc giúp cơn lo dịu xuống tạm thời, nên việc bị đẩy lùi cho tới khi hạn chót buộc phải làm gấp.
Nói cách khác, đây không phải chuyện thiếu trách nhiệm. Chính vì quá coi trọng kết quả mà họ ngại chạm vào việc. Hiểu được vòng lặp lo, né rồi làm gấp, bạn sẽ thấy nó có những chỗ hở, và chỉ cần cắt ngang ở một chỗ là cả vòng bắt đầu yếu đi. Bài này đi qua từng khâu, kèm ví dụ, câu tự nói với mình và cách tự theo dõi mà không chấm điểm bản thân.
Trì hoãn ở người cầu toàn không đến từ chỗ không quan tâm
Hình ảnh quen thuộc của người trì hoãn là ai đó nằm lướt điện thoại, mặc kệ hạn chót. Người cầu toàn thì khác. Họ nghĩ về việc đó gần như suốt ngày, tính đi tính lại xem nên mở đầu thế nào, ai sẽ đọc, người ta sẽ nhận xét gì. Cái đầu bận rộn nhưng tay thì chưa động vào. Đến cuối ngày, họ vừa mệt vì nghĩ quá nhiều, vừa áy náy vì chưa làm được gì.
Mặt tốt của tính cầu toàn là sự chỉn chu: họ để ý chi tiết, không muốn giao ra một thứ cẩu thả, có trách nhiệm với tên tuổi của mình. Những phẩm chất đó đáng quý. Vấn đề chỉ xuất hiện khi chuẩn "phải tốt" được áp ngay từ bước đầu tiên, lúc mà chưa ai làm được gì tốt cả. Bản nháp nào cũng xấu, buổi tập đầu nào cũng vụng. Người cầu toàn nhìn thấy trước cái xấu và cái vụng ấy, rồi tránh nó bằng cách chưa bắt đầu.
Nhiều người cầu toàn kể rằng họ sợ cảm giác nhìn thành quả của mình và thấy nó tầm thường hơn cả cảm giác bị trễ hạn. Trễ hạn còn có thể đổ cho bận, cho thiếu thời gian. Làm xong mà dở thì không còn gì để đổ. Thế là việc trì hoãn trở thành một tấm khiên vô hình: "nếu có đủ thời gian thì mình đã làm tốt hơn".
Vòng lặp lo, né rồi làm gấp diễn ra thế nào
Thử theo dõi anh Minh, thiết kế đồ hoạ, nhận đề xuất bộ nhận diện cho một khách hàng mới với hạn hai tuần. Vòng lặp của anh đi qua năm khâu khá rõ:
- Đặt chuẩn. Ngay khi nhận việc, anh tự nhủ lần này phải làm ra thứ khiến khách "ồ" lên, hơn hẳn mọi dự án trước. Chuẩn được đặt trước khi anh hiểu hết khách cần gì.
- Lo. Mở máy ra, anh thấy mấy phác thảo đầu tiên chẳng đạt chuẩn đó. Ngực thắt lại, đầu nghĩ tới cảnh khách im lặng sau khi xem bản trình bày.
- Né. Anh chuyển sang việc khác có vẻ hợp lý: dọn thư mục, xem thêm tư liệu tham khảo, sửa lại một dự án cũ. Cơn lo dịu xuống ngay, và cảm giác nhẹ nhõm ấy chính là phần thưởng khiến lần sau anh lại né.
- Dồn. Còn ba ngày, nỗi lo về hạn chót lớn hơn nỗi lo về chất lượng. Anh thức khuya làm liên tục, bỏ bữa, và vì thiếu thời gian nên bản cuối không như anh muốn.
- Tự kết luận. Giao xong, anh nghĩ: "Lần sau phải bắt đầu sớm hơn và làm cho thật tốt." Câu này nghe như quyết tâm nhưng lại nâng chuẩn lên cao hơn, và vòng lặp kế tiếp bắt đầu từ đó.
Điều đáng để ý là khâu né không trông giống trì hoãn. Đọc thêm tài liệu, chuẩn bị kỹ hơn, dọn dẹp bàn làm việc đều là việc có ích. Chúng chỉ thành vấn đề khi được dùng để tránh đúng cái việc chính đang làm mình lo.
Năm nỗi sợ thường nằm sau việc chần chừ
Sợ bị đánh giá. Khi việc gắn với tên mình, mỗi nhận xét về sản phẩm dễ bị nghe thành nhận xét về con người mình. Chưa làm thì chưa ai chấm, nên chưa làm có vẻ an toàn hơn.
Sợ lộ ra là mình không giỏi như người ta nghĩ. Người từng được khen là chu đáo, giỏi giang thường mang thêm một gánh: phải giữ hình ảnh đó. Mỗi việc mới là một lần có thể làm hình ảnh ấy sứt mẻ.
Sợ chọn sai hướng. Có nhiều cách làm, người cầu toàn muốn tìm ra cách đúng nhất trước khi bắt tay. Việc so sánh kéo dài mãi, vì hiếm khi có cách nào đúng nhất rõ ràng.
Sợ bắt đầu rồi không làm trọn. Với họ, việc dở dang khó chịu hơn việc chưa bắt đầu. Nếu không chắc có đủ một buổi dài để làm xong, họ thà để sang hôm khác.
Sợ cả thành công. Nghe lạ nhưng không hiếm: làm tốt lần này thì lần sau người ta sẽ chờ đợi nhiều hơn. Chuẩn càng lên cao, áp lực càng lớn, nên có phần trong họ muốn kéo chậm lại.
Câu tự nói với mình: câu cũ và câu mới
Vòng lặp được nuôi bằng những câu tự nói rất nhanh, gần như không nhận ra. Đổi câu không làm hết lo, nhưng giúp bạn bước tới bước kế tiếp. Vài cặp câu nhiều người thấy dùng được:
| Câu cũ trong đầu | Câu mới thử thay vào |
|---|---|
| Chưa nghĩ ra ý hay thì chưa nên bắt đầu. | Ý hay thường xuất hiện khi tay đang làm, không phải lúc ngồi chờ. |
| Làm thì phải làm cho đàng hoàng, không thì thôi. | Hôm nay làm phần thô, phần đàng hoàng để lượt sửa sau. |
| Người ta sẽ thấy mình kém. | Người ta sẽ thấy một bản nháp, và ai cũng biết bản nháp là để sửa. |
| Để mai có cả buổi rồi làm một mạch. | Hai mươi phút bây giờ có ích hơn cả buổi tưởng tượng ngày mai. |
| Lần này nhất định phải hơn lần trước. | Lần này cần đạt yêu cầu của việc, phần hơn là phần thưởng thêm. |
Câu mới không cần hay, chỉ cần thật với bạn. Nếu một câu nghe như khẩu hiệu sáo rỗng, hãy tự viết lại bằng giọng bạn vẫn dùng để động viên một người bạn thân đang rối.
Một mẹo nhỏ: chép hai câu mới hợp nhất lên tờ giấy dán cạnh chỗ làm việc. Lúc vòng lặp bắt đầu, đầu óc thường không đủ tỉnh để tự nghĩ ra câu mới, nên có sẵn câu để đọc sẽ dễ hơn nhiều. Sau vài tuần, câu mới tự bật ra mà không cần nhìn giấy.
Chuẩn bị kỹ lành mạnh và chuẩn bị thành gánh
Người cầu toàn hay hỏi: mình đang chuẩn bị kỹ hay đang trì hoãn? Ranh giới không nằm ở việc làm gì mà ở việc làm đó dẫn tới đâu.
| Khi còn lành mạnh | Khi đã thành gánh |
|---|---|
| Tìm tư liệu với một câu hỏi rõ, đủ thì dừng. | Tìm thêm mãi vì "chưa chắc đã đủ", không có điểm dừng. |
| Lập dàn ý rồi bắt tay viết. | Sửa dàn ý lần thứ năm, phần thân vẫn trống. |
| Hỏi ý người khác để đi đúng hướng. | Hỏi để được trấn an, hỏi xong vẫn chưa làm. |
| Dời việc vì có lý do cụ thể và hẹn ngày làm lại. | Dời việc mà không hẹn lại, hoặc hẹn rồi lại dời. |
| Áp lực hạn chót giúp tập trung. | Chỉ làm được khi đã quá gấp, sau đó kiệt sức vài ngày. |
Nếu cột bên phải nghe quen ở nhiều việc chứ không chỉ một việc, vòng lặp đã thành thói quen. Thói quen thì đổi được từ từ, bằng những thay đổi nhỏ lặp lại.
Một phép thử đơn giản: trước mỗi lượt chuẩn bị, tự hỏi "xong lượt này thì mình sẽ làm được việc gì mà bây giờ chưa làm được?". Nếu không trả lời được, nhiều khả năng bạn đã chuẩn bị đủ và phần còn lại chỉ là nỗi lo đang đội lốt sự cẩn thận.
Cắt ngang vòng lặp ở khâu dễ nhất
Không cần phá cả vòng một lúc. Chọn một khâu, thử trong một tuần với một việc cụ thể:
- Ở khâu đặt chuẩn: trước khi làm, viết ra ba điều mà kết quả cần có để "đạt". Chỉ ba điều, không thêm "và phải thật ấn tượng". Anh Minh có thể viết: đúng màu khách thích, dùng được trên bao bì, có hai phương án để chọn.
- Ở khâu lo: khi thấy ngực thắt lại, gọi tên nó trong đầu: "À, mình đang lo vì bản này chưa đẹp." Gọi tên không xoá cơn lo, nhưng tách bạn khỏi nó một chút.
- Ở khâu né: đặt luật nhỏ là chỉ được chuyển sang việc khác sau khi đã chạm vào việc chính mười phút. Mười phút xấu xí cũng tính.
- Ở khâu dồn: chia hạn chót lớn thành hạn chót nhỏ có người khác biết, ví dụ hẹn đồng nghiệp xem bản phác vào thứ Tư.
- Ở khâu tự kết luận: sau khi giao việc, thay câu "lần sau phải tốt hơn" bằng câu "lần sau mình sẽ bắt đầu bằng phần nào".
Thử một khâu thôi. Nhiều người cầu toàn hăng hái áp cả năm cách cùng lúc, rồi vì không làm đủ năm cách mà thấy mình lại thất bại. Đó cũng là vòng lặp cũ, chỉ khoác áo mới.
Tự theo dõi tiến bộ mà không chấm điểm bản thân
Người cầu toàn thích đo đếm, nhưng đo theo kiểu "hôm nay được mấy điểm" dễ biến việc theo dõi thành thêm một chỗ để tự trách. Cách nhẹ hơn là ghi lại những gì đã xảy ra, như người quan sát.
Mỗi tối, viết ba dòng ngắn vào sổ: hôm nay mình đã chạm vào việc gì đang ngại, lúc định né thì mình làm gì, và mình nhận ra điều gì về nỗi lo của mình. Không có ô đúng sai, không có thang từ một tới mười. Sau hai tuần, đọc lại các dòng ấy. Bạn sẽ thấy những kiểu lặp lại: hay né vào buổi chiều, hay né những việc có người lạ đọc, hay né khi đói hoặc thiếu ngủ. Những kiểu đó là thông tin quý để chỉnh lịch làm việc.
Nếu suốt nhiều tuần, dù đã thử đủ cách, bạn vẫn thấy lo đến mất ngủ, không còn hứng thú với những việc từng thích, hoặc cơn tự trách nặng tới mức ảnh hưởng ăn uống, công việc, thì đó là lúc nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý ở một cơ sở y tế có chuyên môn. Đi gặp chuyên gia không có nghĩa là bạn yếu đuối; nó giống như đi khám khi một cơn đau kéo dài quá lâu.
Câu hỏi thường gặp
Người cầu toàn trì hoãn có phải là lười không?
Thường là không. Người lười ít bận tâm tới việc, còn người cầu toàn nghĩ về việc rất nhiều, chỉ là ngại bắt tay vì sợ kết quả không đạt chuẩn mình đặt ra. Gọi mình là lười dễ làm tăng tự trách mà không giúp bắt đầu.
Vì sao để sát hạn chót mình lại làm được?
Lúc sát hạn, nỗi lo trễ hạn lớn hơn nỗi lo làm chưa hay, nên nó đẩy bạn bắt tay vào việc. Ngoài ra, thiếu thời gian cho bạn một lý do để chấp nhận bản chưa hoàn hảo, điều mà lúc còn nhiều thời gian bạn khó cho phép mình.
Chuẩn bị thật kỹ trước khi làm có sai không?
Không sai. Chuẩn bị chỉ thành vấn đề khi không có điểm dừng. Hãy đặt trước câu hỏi mình cần trả lời và thời lượng chuẩn bị, hết thời lượng đó thì bắt tay làm phần thô dù còn thấy thiếu.
Làm sao biết mình đang né việc?
Dấu hiệu dễ nhận là bạn chuyển sang một việc khác ngay lúc vừa mở việc chính ra và thấy khó chịu, rồi cảm giác nhẹ nhõm tới ngay sau đó. Việc khác ấy thường hợp lý, nên cần để ý đúng thời điểm chuyển việc.
Có cách nào hết hẳn trì hoãn không?
Hầu như ai cũng trì hoãn ở mức nào đó, nên mục tiêu thực tế là vòng lặp ngắn lại và nhẹ đi, không phải biến mất. Thay đổi đến từ những lần bắt đầu nhỏ lặp lại, không có cách nào làm xong trong vài ngày.
Khi nào nên đi gặp chuyên gia vì chuyện trì hoãn?
Khi lo lắng, mất ngủ hoặc tự trách kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng rõ tới công việc, ăn uống, các mối quan hệ, bạn nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc một người thân tin cậy.