Người cầu toàn có nhiều ưu điểm thật: tinh mắt với chi tiết, có trách nhiệm, đáng tin, kiên trì và quan tâm tới người dùng sản phẩm của mình. Những phẩm chất này không cần bỏ đi; điều cần làm là tách chúng khỏi nỗi sợ không hoàn hảo, để giữ được cái tốt mà bớt được cái giá.
Phần lớn bài viết về cầu toàn nói tới mặt hại. Điều đó dễ khiến người cầu toàn nghĩ tính cách mình là một khuyết điểm cần sửa, và lại tự trách thêm. Bài này đi ngược lại: bắt đầu từ những gì đáng giữ, rồi mới bàn cách để chúng không quay lại làm khổ chính bạn.
Vì sao nên bắt đầu từ mặt tốt
Người cầu toàn vốn quen nhìn vào phần thiếu. Khi đọc về tính cách của mình, họ cũng dễ chỉ nhớ những đoạn nói về trì hoãn, căng thẳng, khó tính. Kết quả là thay vì nhẹ đi, họ thêm một lý do để chê mình: "đến tính cách cũng có vấn đề".
Bắt đầu từ mặt tốt không phải để tô hồng. Nó giúp bạn đứng vững hơn khi nhìn vào phần khó. Một người biết rõ mình đáng tin, có trách nhiệm, sẽ dễ thử nộp một bản "đủ tốt" hơn, vì họ biết sự đáng tin của mình không sụp đổ chỉ vì một lần không hoàn hảo.
Hơn nữa, nhiều người cầu toàn sợ rằng nếu nới tiêu chuẩn, họ sẽ mất luôn những phẩm chất làm nên giá trị của mình. Gọi tên rõ từng ưu điểm giúp bạn thấy chúng là thứ thuộc về bạn, không phụ thuộc vào việc bạn có thức tới hai giờ sáng hay không.
Người sống cạnh người cầu toàn cũng nên đọc phần này. Khi chỉ thấy mặt khó chịu, ta dễ góp ý theo kiểu chê. Khi thấy cả mặt đáng quý, lời góp ý sẽ tự nhiên mềm hơn và dễ được lắng nghe hơn.
Sáu ưu điểm thường thấy ở người cầu toàn
Tinh mắt với chi tiết. Họ thấy lỗi chính tả trong hợp đồng, con số lệch trong báo cáo, vết nứt nhỏ trên tường. Đây là năng lực quý trong nhiều nghề và trong việc giữ an toàn cho gia đình.
Có trách nhiệm với việc mình nhận. Đã nhận là làm tới nơi tới chốn, không bỏ dở giữa chừng hay làm qua loa. Người khác yên tâm giao việc cho họ.
Đáng tin cậy. Sản phẩm của họ ít bất ngờ xấu. Lâu dần, họ có tiếng là người "đưa cho làm thì khỏi lo", một vốn quý trong công việc và quan hệ.
Kiên trì. Họ chịu khó luyện một kỹ năng lâu hơn người khác, sửa một sản phẩm tới khi thật ổn. Nhiều tay nghề giỏi được xây từ sự kiên trì này.
Quan tâm tới người dùng sản phẩm. Đằng sau việc sửa đi sửa lại thường có một mong muốn tốt: người đọc dễ hiểu hơn, khách dùng thoải mái hơn, bữa cơm ngon hơn cho cả nhà.
Có chuẩn mực rõ. Họ biết thế nào là làm tốt, không dễ chấp nhận làm ẩu. Trong một tập thể, người như vậy giữ cho chất lượng chung không bị trượt dần.
Một lưu ý khi đọc danh sách này. Bạn không cần thấy mình có đủ sáu điều. Người cầu toàn hay đọc một danh sách ưu điểm rồi lại soi xem mình còn thiếu cái nào. Chỉ cần nhận ra một hai điều đúng với mình, kèm một ví dụ có thật, là đủ để bắt đầu nhìn tính cách này bằng con mắt công bằng hơn.
Mỗi ưu điểm phát huy ở đâu, quá đà thì thành gì
Ưu điểm nào cũng có vùng phát huy tốt nhất và vùng mà nó bắt đầu làm khó. Bảng dưới giúp bạn biết đặt sức ở đâu.
| Ưu điểm | Phát huy tốt khi | Quá đà thành |
|---|---|---|
| Tinh mắt chi tiết | Soát hợp đồng, kiểm tra an toàn, khâu kiểm định cuối | Soi cả những thứ không ai cần soát |
| Trách nhiệm | Nhận việc quan trọng, chăm sóc người thân | Ôm hết việc, không dám nhờ ai |
| Đáng tin cậy | Làm việc có hạn rõ và yêu cầu rõ | Sợ làm mất lòng tin nên không dám thử cái mới |
| Kiên trì | Luyện tay nghề, theo một dự án dài | Không biết khi nào nên dừng một việc không còn đáng |
| Quan tâm người dùng | Thiết kế, dịch vụ, nấu ăn, dạy học | Lo thay cho người khác cả những điều họ không cần |
| Chuẩn mực rõ | Xây quy trình, đào tạo người mới | Áp chuẩn của mình lên mọi người xung quanh |
Khi thấy mình đang ở cột "quá đà", không cần bỏ ưu điểm đó. Chỉ cần kéo nó về cột giữa: dùng đúng việc, đúng lúc, đúng mức.
Thử đánh dấu vào bảng những ô bạn thấy rõ ở mình trong tháng này. Ô ở cột giữa là chỗ bạn đang làm tốt, cứ giữ nguyên; ô ở cột cuối là chỗ đáng thử một thay đổi nhỏ.
Chuyện anh Hải ở khâu kiểm định
Anh Hải (nhân vật giả định) làm ở khâu kiểm định chất lượng của một xưởng cơ khí. Mắt anh nhạy tới mức đồng nghiệp đùa rằng sai lệch nào anh cũng nhìn ra trước máy đo. Ở vị trí này, tính cầu toàn của anh là một tài sản: xưởng gần như không bị khách trả hàng.
Vấn đề bắt đầu khi anh được giao thêm việc đào tạo người mới. Anh khó chịu với mọi sai sót của họ, sửa lại gần hết việc họ làm, và tối nào cũng về muộn. Người mới thì căng thẳng, vài người xin chuyển bộ phận. Anh Hải không hiểu vì sao chính sự kỹ lưỡng từng giúp anh lại làm mọi thứ rối lên.
Sau một lần nói chuyện với quản lý, anh tách hai vai trò ra. Ở khâu kiểm định cuối, anh giữ nguyên chuẩn. Ở khâu đào tạo, anh đặt mục tiêu khác: người mới làm đúng những điểm an toàn bắt buộc, còn các chi tiết khác sẽ học dần qua từng tháng. Anh viết ra danh sách năm điểm không được sai, và chỉ can thiệp khi một trong năm điểm đó bị vi phạm.
Vài tháng sau, nhóm người mới vững hơn, anh về nhà đúng giờ hơn, và chất lượng sản phẩm không đổi. Ưu điểm của anh vẫn nguyên; chỉ là anh dùng nó đúng chỗ.
Giữ ưu điểm, bớt cái giá: tách tiêu chuẩn khỏi nỗi sợ
Phần lớn cái giá của cầu toàn đến từ nỗi sợ đi kèm, không đến từ tiêu chuẩn. Vài bước giúp tách hai thứ ra:
- Viết ra ba ưu điểm bạn tự hào nhất ở mình, mỗi cái kèm một ví dụ có thật gần đây.
- Với mỗi ưu điểm, ghi một việc mà nó giúp bạn làm tốt và một việc mà nó đang làm bạn mệt.
- Ở việc làm bạn mệt, hỏi: nếu mình làm ít kỹ hơn một chút, ưu điểm ấy có mất đi không? Thường câu trả lời là không.
- Chọn một việc trong số đó để thử làm ở mức "đủ" trong tuần tới, giữ nguyên chuẩn ở những việc thật quan trọng.
- Cuối tuần ghi lại: người khác có thấy bạn kém đáng tin hơn không? Bạn có thấy mình bớt là chính mình không?
Hầu hết người thử đều thấy ưu điểm của họ vẫn còn nguyên, còn thời gian và sức thì nhiều hơn. Đó là bằng chứng sống rằng sự kỹ lưỡng của bạn không cần nỗi sợ để tồn tại.
Nói về ưu điểm cầu toàn khi đi phỏng vấn, khi làm việc nhóm
Nhiều người ngại nhận mình cầu toàn khi phỏng vấn, sợ bị nghĩ là chậm hay khó làm việc cùng. Thật ra nói đúng cách, đây là điểm cộng. Thay vì nói chung chung "em là người cầu toàn", hãy mô tả ưu điểm cụ thể kèm cách bạn quản lý mặt trái của nó.
Câu mẫu: "Em khá kỹ với chi tiết, nên thường được giao phần soát lỗi cuối. Em biết mình có thể sa vào chỉnh sửa lâu, nên em hay thống nhất trước tiêu chí xong việc và mốc thời gian với trưởng nhóm." Câu này cho người nghe thấy cả ưu điểm lẫn sự tự hiểu mình, vốn được đánh giá cao hơn một lời tự khen.
Trong làm việc nhóm, bạn có thể chủ động nhận những phần hợp với ưu điểm của mình, như rà soát, kiểm tra, chuẩn hoá quy trình, và nói rõ với nhóm: "Phần soát cuối để mình, còn bản nháp đầu mọi người cứ làm thoải mái, đừng lo đẹp." Nói như vậy, bạn vừa dùng đúng sở trường, vừa giảm áp lực cho người khác và cho chính mình.
Cách tự theo dõi: sau mỗi dự án, ghi một dòng "ưu điểm nào của mình đã giúp nhóm" và một dòng "chỗ nào mình đã dừng đúng lúc". Không chấm điểm; chỉ là bằng chứng nhỏ để lần sau tin mình hơn.
Ghi nhận bản thân mà không cần chờ hoàn hảo
Người cầu toàn hay chỉ cho phép mình vui khi mọi thứ đã trọn vẹn, mà trọn vẹn thì hiếm. Vài cách nhỏ giúp bạn nhìn thấy ưu điểm của mình hằng ngày, không cần đợi một thành tích lớn:
- Ghi ba việc đã làm được mỗi tối. Không cần lớn: soát xong một hợp đồng, nấu bữa tối kịp giờ, nhắc đồng nghiệp một lỗi giúp cả nhóm tránh được rắc rối.
- Nhận lời khen bằng một câu cảm ơn trọn vẹn. Tập nói "cảm ơn anh, em cũng thấy vui" thay vì "dạ có gì đâu, còn nhiều chỗ chưa ổn lắm".
- Nhìn lại một việc cũ. Mở lại một sản phẩm bạn làm vài tháng trước và để ý những chỗ nó đã giúp người khác, thay vì những chỗ giờ bạn muốn sửa.
- Nói với người thân một ưu điểm của mình. Nghe thì ngại, nhưng khi nói thành lời "mình làm việc này khá cẩn thận", bạn đang tập công nhận mình như công nhận một người bạn.
- Tách lời tự khen khỏi điều kiện. Câu cũ "mình làm tốt, nhưng nếu không có lỗi kia thì hơn" đổi thành "mình làm tốt" và dừng ở đó.
Không cần làm hết. Chọn một cách, giữ trong hai tuần, rồi để ý xem cảm giác về bản thân có nhẹ hơn không. Đó là cách tự theo dõi tiến bộ mà không phải chấm điểm mình.
Câu hỏi thường gặp
Người cầu toàn có phải là người làm việc tốt nhất không?
Không hẳn. Họ thường giỏi ở những việc cần chính xác và trách nhiệm cao, nhưng có thể chậm ở những việc cần nhanh và linh hoạt. Hiệu quả nhất là khi họ dùng sự kỹ lưỡng đúng chỗ.
Người cầu toàn hợp với những công việc nào?
Những việc cần độ chính xác như kiểm định, kế toán, biên tập, kỹ thuật, thủ công tinh xảo thường hợp. Tuy vậy nghề nào cũng có thể làm tốt nếu họ biết đặt tiêu chí xong việc rõ ràng.
Có nên nói mình cầu toàn khi phỏng vấn không?
Có thể, nếu bạn mô tả ưu điểm cụ thể và kèm cách bạn quản lý mặt trái, như thống nhất tiêu chí xong việc và mốc thời gian. Điều người tuyển dụng đánh giá cao là sự tự hiểu mình.
Nới tiêu chuẩn có làm mất đi ưu điểm không?
Thường không. Ưu điểm như tinh mắt, trách nhiệm, đáng tin thuộc về con người bạn, không biến mất khi bạn làm một việc nhỏ ở mức đủ tốt. Phần lớn người thử đều thấy chúng vẫn nguyên.
Làm sao khen người cầu toàn để họ thật sự nhận lời khen?
Khen cụ thể vào điều họ đã làm, như sự cẩn thận ở một phần nhất định, thay vì khen chung chung. Người cầu toàn hay gạt lời khen mơ hồ, nhưng khó gạt một lời khen chỉ đúng vào công sức thật của họ.