Tự trách sau khi trì hoãn tưởng là cách tự răn để lần sau tốt hơn, nhưng với người cầu toàn nó thường làm điều ngược lại: việc gắn thêm cảm giác xấu hổ, nên lần sau càng muốn né. Thoát vòng này không phải bằng cách mặc kệ, mà bằng cách đổi tự trách thành tự nhìn lại, rồi chọn ngay một bước nhỏ để quay về việc.
Người cầu toàn thường có một giọng phê bình rất gay gắt bên trong. Giọng đó từng giúp họ cẩn thận, nhưng khi nó lên tiếng sau mỗi lần chậm trễ, nó lấy đi sức lực cần để làm tiếp. Bài này giúp bạn nhận ra vòng tự trách, phân biệt nó với việc nhìn lại có ích, đi qua ba bước sau một lần trì hoãn và biết khi nào cần người hỗ trợ.
Tự trách nuôi trì hoãn như thế nào
Sau một lần trễ hạn, giọng trong đầu người cầu toàn thường rất nhanh: "Lại thế nữa. Mình đúng là không làm nên trò trống gì. Người khác làm được sao mình không làm được." Những câu này nghe như trách nhiệm, như đang nghiêm khắc với mình để tiến bộ.
Nhưng thử để ý điều xảy ra sau đó. Lần tới nhìn thấy việc, cảm giác đi kèm không chỉ là lo làm chưa tốt, mà còn là nhớ lại lần trước mình tệ thế nào. Việc trở nên nặng gấp đôi. Né nó giúp tránh được cả hai cảm giác, nên né lại càng hấp dẫn. Tự trách, theo cách đó, không đẩy bạn về phía việc mà đẩy bạn ra xa.
Một điều nữa: tự trách tiêu tốn rất nhiều sức. Có người dành cả buổi tối để nghĩ về việc mình đã chậm, đúng buổi tối lẽ ra có thể làm được một phần việc ấy. Họ không nghỉ ngơi được vì áy náy, cũng không làm được vì nặng nề. Đó là kiểu mệt rất đặc trưng của người cầu toàn hay trì hoãn: mệt mà không có gì trong tay.
Tự trách và tự nhìn lại khác nhau thế nào
Không phải cứ nghĩ về lỗi của mình là tự trách. Nhìn lại để rút kinh nghiệm là việc có ích. Bảng dưới giúp phân biệt:
| Tự trách | Tự nhìn lại | |
|---|---|---|
| Hướng tới | Con người mình: mình tệ, mình kém | Việc đã xảy ra: chỗ nào bị kẹt |
| Giọng điệu | Gay gắt, khái quát: lúc nào cũng, chẳng bao giờ | Bình tĩnh, cụ thể: lần này, ở bước này |
| Thời lượng | Kéo dài, lặp đi lặp lại | Vài phút, có điểm kết |
| Kết quả | Mệt, xấu hổ, muốn né | Một điều cần chỉnh, một bước tiếp theo |
| Câu hỏi đặt ra | Sao mình lại như thế? | Lần sau mình đổi gì? |
| Người khác nghe thấy sẽ nghĩ | Sao lại nói nặng với mình thế | Đó là cách bàn việc hợp lý |
Một phép thử đơn giản: tưởng tượng bạn nói đúng những câu đó với một người bạn thân vừa trễ hạn. Nếu bạn không bao giờ nói như thế với bạn mình, đó là tự trách. Nếu bạn sẵn lòng nói, đó nhiều khả năng là nhìn lại.
Tình huống: Bảo và bản kế hoạch tuyển dụng trễ một tuần
Bảo làm nhân sự, được giao bản kế hoạch tuyển dụng quý sau. Bảo trì hoãn vì muốn làm thật chỉn chu, kết quả trễ hẹn một tuần. Trưởng phòng nhắc nhẹ trong cuộc họp, không gay gắt. Nhưng tối đó Bảo không ngủ được.
Trong đầu Bảo là một chuỗi: "Trưởng phòng chắc thất vọng lắm. Mình đã hứa mà không làm được. Năm nào cũng thế, mình không bao giờ thay đổi được." Sáng hôm sau, nhìn vào danh sách việc, Bảo thấy một việc khác cũng sắp tới hạn, và lập tức thấy ngột ngạt. Bảo mở thư, trả lời vài thư không gấp, rồi đi pha cà phê. Vòng mới đã bắt đầu.
Một chị đồng nghiệp thân thấy Bảo phờ phạc, hỏi chuyện rồi hỏi ngược: "Nếu là chị trễ một tuần thì em sẽ nói gì với chị?" Bảo trả lời ngay: "Em sẽ bảo chị thôi xong rồi thì rút kinh nghiệm, giờ làm việc tiếp đi." Bảo bật cười vì nhận ra mình dễ dãi với người khác bao nhiêu thì khắt khe với mình bấy nhiêu.
Hôm đó Bảo viết ra ba dòng: kẹt ở đâu (muốn có số liệu đầy đủ của mọi phòng trước khi viết), lần sau đổi gì (viết bản thô với số liệu đang có, gửi trước), bước tiếp theo cho việc sắp tới hạn (mở tệp và viết đề mục trong mười phút). Ba dòng mất năm phút, nhẹ hơn cả buổi tối hôm trước.
Ba bước sau một lần trì hoãn
Khi vừa nhận ra mình đã chậm, thay vì để giọng phê bình chạy tự do, đi lần lượt qua ba bước này. Cả ba thường chỉ mất mười lăm phút:
- Ghi nhận ngắn gọn. Nói với mình một câu đúng sự thật, không thêm phán xét: "Mình đã trễ hạn bản kế hoạch một tuần." Dừng ở đó. Không thêm "vì mình kém", không thêm "lúc nào cũng thế".
- Xử lý hậu quả thật. Ai bị ảnh hưởng? Cần báo ai, cần xin lỗi ai, cần dời lịch gì? Làm những việc đó trong ngày. Người cầu toàn hay né cả bước này vì xấu hổ, mà né thì hậu quả lớn dần và xấu hổ càng tăng.
- Chọn bước tiếp theo nhỏ. Với việc đã trễ, hoặc việc kế tiếp, chọn một hành động làm được trong mười phút và làm ngay. Hành động nhỏ là cách nhanh nhất để thoát khỏi cảm giác bất lực.
Bước rút kinh nghiệm nên để sang hôm sau, khi đã bình tĩnh. Lúc vừa trễ hạn, đầu óc khó phân biệt rút kinh nghiệm với tự trách. Qua một đêm, bạn sẽ nhìn ra chỗ kẹt cụ thể dễ hơn, và câu "lần sau mình đổi gì" sẽ thực tế hơn.
Ba bước này không làm cảm giác áy náy biến mất ngay. Nó chỉ giúp áy náy không chiếm cả buổi tối của bạn, và việc được quay lại sớm hơn.
Nói với mình như nói với một người bạn
Giọng phê bình bên trong không tắt được bằng cách ra lệnh cho nó im. Cách nhẹ hơn là tập nói thêm một giọng khác, giọng bạn vẫn dùng với người mình thương. Câu cũ ở trước, câu mới ở sau:
- "Mình đúng là vô dụng" → "Mình đã chậm việc này, và mình vẫn làm được nhiều việc khác."
- "Lúc nào cũng thế, không bao giờ thay đổi" → "Lần này mình kẹt ở bước bắt đầu. Lần trước mình đã giữ được mốc. Có lúc được, có lúc chưa."
- "Người ta chắc coi thường mình lắm" → "Mình chưa biết người ta nghĩ gì. Mình có thể hỏi hoặc báo lại cho rõ."
- "Phải phạt mình mới nhớ" → "Mình nhớ được bằng cách ghi ra chỗ kẹt, không cần làm mình đau."
- "Giờ có làm cũng muộn rồi" → "Muộn rồi thì làm cho xong vẫn tốt hơn bỏ dở."
Lúc đầu câu mới nghe gượng, thậm chí giả. Điều đó bình thường, vì giọng cũ đã có nhiều năm luyện tập. Không cần tin câu mới ngay, chỉ cần nói nó ra mỗi lần giọng cũ lên tiếng. Nhiều người kể sau vài tháng, câu mới bắt đầu tự đến trước câu cũ.
Để tự theo dõi, mỗi tối ghi một dòng: hôm nay giọng phê bình lên tiếng lúc nào, mình đáp lại bằng câu gì. Không đánh giá dòng nào tốt dòng nào xấu, chỉ để thấy giọng mới đang xuất hiện thường hơn.
Xin lỗi và báo lại mà không tự hạ thấp mình
Người cầu toàn hoặc né không xin lỗi vì xấu hổ, hoặc xin lỗi quá mức, kể lể dài dòng và tự chê mình. Cả hai đều làm chuyện nặng thêm. Một lời xin lỗi tốt chỉ cần ba phần: nhận việc chậm, nêu ảnh hưởng nếu có, đưa ra mốc mới. Vài câu nói mẫu:
- Với sếp: "Em xin lỗi anh vì bản kế hoạch trễ một tuần, làm anh phải chờ để báo cáo lên trên. Em gửi bản đầy đủ vào sáng thứ Hai, từ nay em sẽ gửi bản thô sớm để anh nắm tiến độ."
- Với đồng nghiệp chờ phần của mình: "Mình xin lỗi vì phần của mình chậm làm bạn phải dồn việc. Chiều nay mình gửi phần số liệu trước, phần nhận xét mình gửi sáng mai."
- Với khách hàng: "Bên em xin lỗi anh chị vì gửi chậm hơn hẹn. Bản đề xuất sẽ tới anh chị trước mười giờ sáng thứ Năm."
- Với người thân, khi lỡ hẹn việc nhà: "Em xin lỗi vì cứ dời mãi chuyện sửa cái tủ. Thứ Bảy này em gọi thợ, anh nhắc em nếu em quên nhé."
Để ý những câu này không có chữ "em kém quá", "em vô dụng", "em không biết sao em lại thế". Những câu tự hạ thấp khiến người nghe phải quay sang an ủi bạn, và chuyện đáng lẽ khép lại nhanh thì kéo dài thêm.
Sau khi đã xin lỗi và gửi mốc mới, coi như chuyện cũ khép lại. Việc còn lại là giữ mốc mới, không phải tiếp tục nghĩ về lỗi cũ.
Khi tự trách vượt khỏi chuyện trì hoãn
Ở phần lớn người cầu toàn, tự trách sau trì hoãn là chuyện khó chịu nhưng xoay xở được. Có những lúc nó nặng hơn nhiều. Nếu bạn thấy giọng phê bình gần như không bao giờ tắt, thấy mình vô giá trị trong phần lớn thời gian, mất ngủ, không còn thiết tha những việc từng thích, kéo dài nhiều tuần, đó là lúc cần nhiều hơn một bài viết.
Khi đó, hãy tìm gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý tại cơ sở y tế có chuyên môn. Có thể bắt đầu bằng việc kể với một người thân bạn tin, nhờ họ đi cùng tới buổi khám đầu tiên. Gặp chuyên gia không phải là thừa nhận mình yếu đuối; đó là cách chăm sóc bản thân giống như đi khám khi cơ thể đau kéo dài.
Nếu có lúc bạn nghĩ tới việc làm hại bản thân, đừng ở một mình với ý nghĩ ấy: hãy liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cho một người thân bạn tin cậy.
Với những ngày bình thường, nhớ rằng việc bạn trăn trở về chuyện mình trì hoãn đã cho thấy bạn có trách nhiệm. Trách nhiệm ấy xứng đáng được dùng vào việc làm tiếp, chứ không phải vào việc trừng phạt chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Tự trách có giúp mình bớt trì hoãn không?
Thường là không. Tự trách gắn thêm cảm giác xấu hổ vào việc, khiến lần sau nhìn thấy việc càng muốn né. Tự nhìn lại một cách bình tĩnh và cụ thể giúp hơn nhiều so với tự trách gay gắt.
Làm sao phân biệt tự trách với rút kinh nghiệm?
Tự trách nhắm vào con người mình, giọng gay gắt và kéo dài. Rút kinh nghiệm nhắm vào việc đã xảy ra, cụ thể, vài phút là xong và dẫn tới một điều cần đổi. Thử hỏi xem bạn có nói những câu đó với bạn thân không.
Trễ hạn rồi thì nên làm gì đầu tiên?
Ghi nhận ngắn gọn điều đã xảy ra, rồi xử lý hậu quả thật như báo cho người bị ảnh hưởng và hẹn mốc mới. Sau đó chọn một bước nhỏ làm được trong mười phút để quay lại việc ngay.
Có nên xin lỗi khi trễ hạn không?
Nên, ngắn gọn và kèm mốc mới cụ thể. Một lời xin lỗi rõ ràng giúp người kia yên tâm và giúp bạn khép lại chuyện cũ. Không cần giải thích dài hay tự hạ thấp mình trong lời xin lỗi.
Vì sao mình dễ thông cảm với người khác mà khắt khe với chính mình?
Nhiều người cầu toàn kể họ áp cho bản thân một chuẩn cao hơn hẳn chuẩn dành cho người khác. Nhận ra sự chênh lệch đó là bước đầu; tập nói với mình bằng giọng dùng cho bạn thân giúp thu hẹp dần khoảng cách.
Khi nào tự trách cần đến sự giúp đỡ của chuyên gia?
Khi giọng phê bình gần như không tắt, bạn thấy mình vô giá trị phần lớn thời gian, mất ngủ hoặc mất hứng thú kéo dài nhiều tuần, hãy gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc người thân tin cậy.