CauToan.comCầu Toàn
Trì hoãn vì sợ chưa hoàn hảo

Trì hoãn vì cầu toàn hay vì lười: cách phân biệt để chọn đúng cách gỡ

Cùng là chưa làm, nhưng trì hoãn vì cầu toàn và vì lười khác nhau ở bên trong. Ba câu hỏi tự soi, bảng so sánh và cách gỡ riêng cho từng kiểu.

Two Vietnamese university students sit on a park bench in late afternoon, one hunched over blank sheets of paper, the other leaning back relaxed, seen from behind, golden light

Trì hoãn vì lười và trì hoãn vì cầu toàn nhìn từ ngoài giống hệt nhau: việc chưa làm. Khác biệt nằm bên trong. Người lười thường thấy việc không đáng để bỏ sức, còn người cầu toàn thấy việc quá đáng bỏ sức tới mức sợ làm không xứng.

Phân biệt được hai kiểu này quan trọng vì cách gỡ ngược nhau. Với kiểu thiếu hứng thú, cần làm cho việc có ý nghĩa hoặc dễ chịu hơn. Với kiểu cầu toàn, cần hạ bớt sức nặng của việc để dám chạm vào nó. Dùng nhầm cách, chẳng hạn tự quát mình "đừng lười nữa" khi thật ra đang sợ làm dở, chỉ làm áp lực dày thêm. Phần dưới có ba câu hỏi tự soi, bảng so sánh, tình huống minh hoạ và cách gỡ cho từng kiểu.

Nhìn từ ngoài giống nhau, bên trong khác hẳn

Một người nằm xem phim khi bài thuyết trình chưa xong. Người ngoài nhìn vào dễ nói ngay: lười. Nhưng hai người cùng nằm xem phim có thể đang ở hai trạng thái rất khác. Người thứ nhất thật sự thoải mái, không nghĩ gì tới bài thuyết trình. Người thứ hai xem mà không vào đầu chữ nào, cứ mỗi mười phút lại nhớ ra slide còn trống, bụng nôn nao, rồi bấm sang tập tiếp theo cho quên.

Người cầu toàn thường ở trạng thái thứ hai. Họ không vô tâm với việc, mà quá để tâm. Trong đầu đã có sẵn hình dung về một bài thuyết trình xuất sắc, và từng slide họ làm ra đều bị đem so với hình dung ấy. So mãi thấy thua, nên thôi không làm nữa.

Một chi tiết hay gặp nữa: người cầu toàn thường trì hoãn chọn lọc. Họ trả lời tin nhắn khách hàng rất nhanh, dọn nhà rất sạch, nhưng riêng việc quan trọng nhất trong tuần thì cứ để đó. Nếu bạn thấy mình chăm chỉ ở mọi chỗ trừ đúng một việc, đó là manh mối đáng để ý.

Một điểm khác dễ nhận: sau khi trì hoãn, người lười đơn thuần thường không quá dằn vặt, còn người cầu toàn thì tự trách rất nặng. Chính sự tự trách này lại khiến lần sau việc càng nặng nề hơn, và họ càng muốn né. Đây là lý do gọi người cầu toàn là "lười" không những sai mà còn phản tác dụng.

Bảng so sánh hai kiểu trì hoãn

Không ai thuần một kiểu. Cùng một người có thể lười với việc nhàm chán và cầu toàn với việc mình coi trọng. Bảng dưới giúp nhận ra mình đang ở kiểu nào với từng việc cụ thể:

Dấu hiệuThiên về thiếu hứng thúThiên về cầu toàn
Suy nghĩ về việcÍt nghĩ tới, dễ quênNghĩ suốt, tính đi tính lại
Cảm giác khi nhìn việcChán, nặng nề, không muốnLo, căng, sợ không đạt
Khi bắt đầu đượcLàm qua loa cho xongLàm rất kỹ, sửa nhiều lần
Kiểu việc hay bị dờiViệc nhàm, không thấy ý nghĩaViệc quan trọng, có người đánh giá
Sau khi trì hoãnÍt áy náyTự trách nặng, mất ngủ
Câu hay tự nóiKệ, để sauChưa đủ tốt để làm
Thứ giúp bắt đầuPhần thưởng, bạn đồng hành, việc vui hơnHạ chuẩn bước đầu, chia nhỏ, cho phép làm dở

Khi đọc bảng, đừng đếm xem mình khớp bao nhiêu ô để kết luận. Hãy cầm một việc cụ thể đang bị dời, chẳng hạn bản kế hoạch quý hay cuộc gọi cho chủ nhà, và đối chiếu riêng việc đó. Kết quả có thể khác nhau giữa các việc, và đó là điều bình thường.

Ba câu hỏi tự soi trước khi gọi mình là lười

Nếu chắc chắn không ai chấm, mình có làm ngay không? Tưởng tượng bài này chỉ mình bạn đọc rồi xé đi. Nếu thấy nhẹ hẳn và muốn bắt tay ngay, nỗi sợ bị đánh giá đang là phần lớn lý do. Nếu vẫn không muốn chút nào, có thể việc thật sự không hợp hứng thú của bạn. Câu hỏi này đặc biệt hữu ích với những việc có người xem như bài thuyết trình, hồ sơ, bài đăng.

Mình đang nghĩ về việc này bao nhiêu? Đếm thử trong một ngày bạn nhớ tới việc đó bao nhiêu lần. Nhớ liên tục, kèm cảm giác thắt ruột, gần như không phải lười. Lười thật thì việc ít khi lởn vởn trong đầu. Bạn có thể đánh một dấu nhỏ vào góc giấy mỗi lần nhớ tới, cuối ngày nhìn lại là thấy.

Những việc mình làm thay vào là gì? Người cầu toàn hay né bằng việc có ích: dọn dẹp, đọc thêm, giúp người khác. Người thiếu hứng thú hay né bằng việc giải trí. Nhìn vào thứ mình chọn thay thế, bạn sẽ đoán được động cơ. Dọn tủ quần áo lúc nửa đêm khi bài chưa viết là một dấu hiệu khá rõ của kiểu cầu toàn.

Tình huống: hai sinh viên cùng chưa nộp tiểu luận

Hà và Phương học cùng lớp, cùng còn năm ngày là hạn nộp tiểu luận môn kinh tế học, cùng chưa viết dòng nào. Người ngoài nhìn vào thấy hai bạn y như nhau.

Hà thấy môn này khô, không liên quan tới ngành mình định theo. Mỗi lần mở máy là buồn ngủ, nên Hà đi chơi bóng chuyền, tối về ngủ ngon. Với Hà, việc cần là tìm một góc của đề bài gắn với điều mình quan tâm, rủ bạn cùng ngồi thư viện hai buổi, và tự hứa một phần thưởng nhỏ sau khi nộp.

Phương thì đã đọc mười mấy tài liệu, ghi chú dày một quyển, đã viết câu mở đầu rồi xoá bảy lần. Phương sợ giảng viên thấy bài nông, vì kỳ trước được điểm cao và bạn bè hay hỏi bài. Tối nào cũng định viết, rồi lại dọn phòng, rồi lại thấy mình vô dụng. Với Phương, lời khuyên "cố lên, đừng lười" chỉ làm bạn thêm tự trách. Thứ giúp được là cho phép mình viết một bản thô thật nhanh trong một buổi, không quay lại sửa câu nào cho tới khi xong phần thân.

Cùng một biểu hiện, hai cách gỡ gần như ngược nhau. Đó là lý do nên hỏi "mình chưa làm vì sao" trước khi hỏi "làm sao để làm".

Cách gỡ cho từng kiểu

Khi đã đoán được mình nghiêng về kiểu nào với một việc cụ thể, thử những cách sau. Không cần làm hết, chọn một hai cách hợp với bạn:

  • Với kiểu thiếu hứng thú: tìm lý do riêng khiến việc đáng làm với bạn, kể cả lý do nhỏ như "xong việc này thì cuối tuần rảnh".
  • Với kiểu thiếu hứng thú: ghép việc chán với thứ dễ chịu, như nghe nhạc không lời khi nhập liệu, hoặc làm cùng một người bạn.
  • Với kiểu thiếu hứng thú: làm cho bước đầu dễ tới mức gần như không cần ý chí, như để sẵn tài liệu mở trên bàn từ tối hôm trước.
  • Với kiểu cầu toàn: đặt chuẩn riêng cho bước đầu, thấp hơn hẳn chuẩn của kết quả cuối, ví dụ "bản này chỉ cần đủ ý, không cần hay".
  • Với kiểu cầu toàn: giới hạn thời gian cho mỗi lượt sửa, hết giờ thì chuyển sang phần khác.
  • Với kiểu cầu toàn: cho một người tin cậy xem bản dở sớm, để nỗi sợ bị đánh giá được thử thật thay vì phóng to trong tưởng tượng.

Nếu thấy mình lẫn cả hai, bắt đầu từ cách gỡ cầu toàn trước. Lý do là tự trách thường làm việc thêm nặng, và khi nhẹ bớt nỗi sợ, nhiều người thấy hứng thú quay lại theo.

Thử mỗi cách trong khoảng một tuần với cùng một việc rồi mới đánh giá. Đổi cách liên tục sau một hai ngày cũng là một kiểu tìm "cách hoàn hảo", và nó dễ kéo bạn về đúng chỗ cũ.

Nói với người thân hay sếp khi họ bảo bạn lười

Bị người khác gọi là lười trong khi bạn đang vật lộn bên trong rất khó chịu. Thay vì cãi hoặc im lặng nhận, thử những câu nói mẫu này, chỉnh theo giọng của bạn:

  • Với mẹ: "Con không bỏ bê đâu mẹ, con đang sợ làm không tốt nên cứ chần chừ. Mẹ hỏi con một câu thôi: hôm nay con định làm phần nào, là con nhớ được."
  • Với sếp: "Em chậm phần này không phải vì không quan tâm, em đang sửa quá kỹ. Anh cho em gửi bản thô vào thứ Ba để anh góp ý hướng, rồi em hoàn thiện sau được không ạ?"
  • Với vợ hoặc chồng: "Mình biết nhìn vào thấy mình như lười. Thật ra mình đang ngại vì muốn làm cho đâu ra đấy. Mình cần mình nhắc nhẹ, đừng nói kiểu trách là mình dễ làm hơn."
  • Với bạn cùng nhóm: "Mình nhận phần này rồi, mình sẽ gửi bản nháp chưa đẹp vào tối mai, mọi người cứ góp thẳng nhé."

Những câu này có điểm chung: nói rõ điều đang xảy ra bên trong, kèm một mốc cụ thể. Người nghe dễ thông cảm hơn khi thấy bạn có kế hoạch, và mốc cụ thể cũng giúp chính bạn bắt đầu.

Khi không phải lười cũng không phải cầu toàn

Có những lúc việc chậm trễ không xuất phát từ cả hai lý do trên. Nếu bạn thấy mệt kéo dài dù ngủ đủ, mất hứng với hầu hết mọi việc kể cả những thú vui từng có, khó tập trung tới mức đọc một đoạn ngắn cũng phải đọc lại nhiều lần, thì vấn đề có thể không nằm ở tính cách hay ý chí.

Những dấu hiệu như vậy, nhất là khi kéo dài nhiều tuần, là lý do nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý tại một cơ sở y tế có chuyên môn. Bài viết này không thể và không nên thay cho buổi trò chuyện đó. Nếu có lúc bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc báo cho một người thân bạn tin cậy.

Với phần lớn mọi người, trì hoãn là chuyện đời thường và có thể bớt dần bằng những thay đổi nhỏ. Hiểu đúng nguyên nhân là bước đầu: bạn không phải người kém cỏi, bạn chỉ đang dùng một cách bảo vệ mình đã cũ và không còn hợp nữa.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết mình trì hoãn vì cầu toàn chứ không phải lười?

Để ý xem bạn nghĩ về việc nhiều hay ít, cảm giác khi nhìn việc là chán hay là lo, và sau khi dời việc bạn có tự trách nặng không. Nghĩ nhiều, lo nhiều, tự trách nhiều thường là dấu hiệu của cầu toàn.

Một người có thể vừa cầu toàn vừa lười không?

Có, và rất phổ biến. Người ta thường cầu toàn với việc mình coi trọng hoặc có người đánh giá, còn với việc nhàm chán thì chỉ đơn giản là ngại. Nên xét từng việc cụ thể thay vì gắn một nhãn cho cả con người mình.

Tự quát mình đừng lười nữa có giúp được không?

Với trì hoãn do cầu toàn, tự quát thường làm tình hình tệ hơn vì nó cộng thêm áp lực vào chỗ vốn đã nặng. Một câu nhẹ và cụ thể như "giờ mình chỉ viết đoạn mở thôi" thường giúp bắt đầu dễ hơn.

Vì sao người cầu toàn hay dọn dẹp khi đang trì hoãn?

Dọn dẹp là việc có kết quả nhìn thấy ngay và khó làm sai, nên nó cho cảm giác kiểm soát và có ích, đúng thứ người cầu toàn thiếu khi đối diện việc chính. Dọn một chút không sao, chỉ cần để ý khi nó thành lối thoát quen thuộc.

Gia đình cứ nói mình lười thì nên phản ứng thế nào?

Bạn có thể giải thích ngắn rằng mình đang sợ làm chưa tốt chứ không phải không quan tâm, rồi nhờ họ hỗ trợ theo cách cụ thể, ví dụ hỏi bạn định làm phần nào hôm nay thay vì nhắc chuyện đã chậm.

Trì hoãn kèm mệt mỏi kéo dài có đáng lo không?

Nếu mệt kéo dài dù ngủ đủ, mất hứng thú với hầu hết mọi việc và khó tập trung trong nhiều tuần, bạn nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý tại cơ sở y tế có chuyên môn để được đánh giá đúng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138