Lỡ một buổi tập là bỏ cả kế hoạch là kiểu suy nghĩ "tất cả hoặc không" rất quen ở người cầu toàn: kế hoạch chỉ có giá trị khi được làm trọn, nên một buổi lỡ biến cả tuần thành "đã hỏng", và đã hỏng thì nghỉ luôn cho xong.
Thói quen tập luyện bền không đến từ kế hoạch không bao giờ lỡ, mà từ khả năng quay lại nhanh sau mỗi lần lỡ. Phần dưới giúp bạn nhận ra vòng lặp này, đặt một kế hoạch có sẵn chỗ cho ngày lỡ, và vài câu tự nói để buổi lỡ chỉ là một buổi lỡ, không phải dấu chấm hết. Bài không đưa ra giáo án tập hay lời khuyên y khoa; nếu có bệnh nền, bạn nên hỏi bác sĩ về mức tập phù hợp.
Ba tuần tập của anh Khoa
Anh Khoa (nhân vật giả định), ba mươi hai tuổi, quyết tâm tập thể dục sau đợt khám sức khoẻ ở công ty. Anh lập kế hoạch rất kỹ: chạy bộ năm sáng một tuần, mỗi lần bốn mươi phút, tối thứ Bảy tập thêm ở nhà. Anh ghi kế hoạch vào điện thoại, mua giày mới, dậy năm giờ sáng.
Tuần đầu anh làm trọn, rất hài lòng. Tuần thứ hai, con nhỏ sốt một đêm, sáng thứ Tư anh không dậy nổi. Anh thấy khó chịu, tự nhủ tuần này coi như hỏng, thứ Năm và thứ Sáu cũng nghỉ luôn, "tuần sau làm lại cho đúng". Tuần thứ ba anh chạy được hai buổi, rồi trời mưa liền ba ngày.
Tới tuần thứ tư, đôi giày nằm ở chân tủ. Anh Khoa kết luận mình không có kỷ luật. Thật ra anh có rất nhiều kỷ luật, đủ để dậy năm giờ trong cả tuần đầu. Điều anh thiếu là một kế hoạch chịu được những tuần không trọn vẹn, mà với người có con nhỏ và công việc bận, tuần không trọn vẹn mới là tuần bình thường.
Vòng lặp "tất cả hoặc không" trong chuyện tập luyện
Kế hoạch đặt ở mức tốt nhất của mình. Người cầu toàn lập kế hoạch dựa trên tuần lý tưởng: không ốm, không tăng ca, không mưa. Kế hoạch đó làm được trong tuần lý tưởng, nhưng tuần lý tưởng hiếm khi tới.
Một buổi lỡ bị coi là thất bại cả tuần. Với cách nghĩ trọn vẹn mới có giá trị, bốn buổi trên năm không phải là tám mươi phần trăm thành công mà là "không đạt". Đã không đạt thì nỗ lực các buổi còn lại có vẻ vô nghĩa.
Chờ bắt đầu lại từ một mốc đẹp. "Tuần sau làm lại", "đầu tháng làm lại", "sau Tết làm lại". Mốc đẹp cho cảm giác khởi đầu sạch sẽ, nhưng khoảng chờ tới mốc đó thường dài hơn dự tính, và thói quen nguội dần.
Tự trách thay vì điều chỉnh. Sau khi lỡ, người cầu toàn hay hỏi "sao mình kém vậy" thay vì hỏi "kế hoạch có gì cần chỉnh". Câu hỏi thứ nhất làm mệt, câu hỏi thứ hai mới giúp lần sau khác đi.
Đo tiến bộ bằng con số quá sớm. Cân nặng, quãng đường, số phút chạy là những con số dễ đo, nên người cầu toàn hay theo dõi chúng từ tuần đầu. Nhưng ở giai đoạn đầu, con số thay đổi chậm và lên xuống thất thường. Nhìn chúng mỗi ngày dễ dẫn tới kết luận "tập cũng chẳng ích gì", trong khi điều thật sự đang hình thành là thói quen.
Kế hoạch "tất cả hoặc không" và kế hoạch "đủ tốt"
Hai kế hoạch dưới đây có cùng mục đích, nhưng cách chúng phản ứng với tuần bận rộn rất khác nhau.
| Kế hoạch tất cả hoặc không | Kế hoạch đủ tốt |
|---|---|
| Năm buổi mỗi tuần, mỗi buổi bốn mươi phút | Ba buổi chính, thêm hai buổi nếu còn sức |
| Bỏ một buổi là tuần đó hỏng | Đạt ba buổi là tuần đó ổn, bất kể thứ tự |
| Không đủ bốn mươi phút thì không tập | Có phiên bản ngắn mười phút cho ngày bận |
| Chỉ một môn, chỉ một địa điểm | Có phương án thay thế khi mưa: tập trong nhà, đi bộ ở hành lang |
| Lỡ thì chờ tuần sau làm lại | Lỡ thì buổi tiếp theo trong lịch vẫn diễn ra bình thường |
| Đo bằng việc có làm trọn hay không | Đo bằng số tuần còn giữ được thói quen |
Kế hoạch bên phải trông kém tham vọng hơn. Nhưng sau ba tháng, người theo nó thường đã tập nhiều buổi hơn người theo kế hoạch bên trái, vì họ chưa dừng hẳn lần nào.
Lập kế hoạch tập có sẵn chỗ cho ngày lỡ
Năm bước dưới đây giúp bạn có một kế hoạch chịu được đời sống thật. Không cần làm hết cùng lúc, bắt đầu từ bước một và hai là đủ.
- Đặt mức tối thiểu thấp tới mức gần như luôn làm được. Ví dụ ba buổi một tuần, mỗi buổi tối thiểu hai mươi phút. Mức tối thiểu là cam kết, phần trên đó là thêm.
- Soạn sẵn phiên bản mười phút. Ví dụ đi bộ nhanh quanh khu nhà hoặc vài động tác giãn cơ quen thuộc. Ngày bận, ngày mệt, chọn phiên bản này thay vì nghỉ.
- Có phương án khi mưa hoặc khi con ốm. Ghi sẵn: mưa thì tập trong nhà, con ốm thì đi bộ ngắn sau khi con ngủ. Quyết định từ trước đỡ phải quyết lúc đang rối.
- Quy tắc "không lỡ hai lần liền". Lỡ một buổi là chuyện thường. Điều duy nhất cần giữ là buổi kế tiếp trong lịch, dù chỉ làm phiên bản mười phút.
- Đánh giá theo tuần, không theo ngày. Cuối tuần, nhìn lại: tuần này mình có đạt mức tối thiểu không. Nếu không, hỏi kế hoạch cần chỉnh gì, không hỏi mình kém ở đâu.
Quy tắc "không lỡ hai lần liền" là bước giúp nhiều người cầu toàn nhất. Nó cho phép không hoàn hảo, nhưng chặn đúng chỗ vòng lặp "đã hỏng thì nghỉ luôn" bắt đầu.
Câu tự nói sau một buổi lỡ
Buổi sáng sau đêm thức khuya, câu đầu tiên trong đầu thường quyết định cả tuần. Thử thay câu cũ bằng câu mới.
| Câu cũ | Câu thay thế |
|---|---|
| "Lỡ rồi, tuần này coi như hỏng." | "Lỡ một buổi. Buổi kế tiếp vẫn diễn ra như lịch." |
| "Không đủ bốn mươi phút thì tập làm gì." | "Mười phút hôm nay giữ thói quen sống, quan trọng hơn bốn mươi phút ngày mai." |
| "Mình không có kỷ luật." | "Kế hoạch đang quá chật so với tuần thật. Mình chỉnh kế hoạch." |
| "Đầu tháng sau làm lại từ đầu cho đàng hoàng." | "Không cần bắt đầu lại. Mình chỉ cần tiếp tục." |
| "Người ta tập đều được, mình thì không." | "Người ta cũng lỡ buổi, chỉ là mình không thấy." |
Câu "không cần bắt đầu lại, chỉ cần tiếp tục" đặc biệt hợp với người cầu toàn, vì nó gỡ bỏ ý tưởng phải có một khởi đầu hoàn hảo mới được tập. Bạn có thể dán nó cạnh đôi giày tập hoặc đặt làm lời nhắc buổi sáng trong điện thoại, để những ngày đầu óc còn ngái ngủ vẫn gặp nó trước câu cũ.
Khi bị gián đoạn dài: ốm, đi công tác, dịp lễ Tết
Ngoài những buổi lỡ lẻ tẻ, sẽ có những đợt gián đoạn dài: một trận cảm kéo dài cả tuần, chuyến công tác mười ngày, kỳ nghỉ Tết với lịch ăn uống thăm hỏi dày đặc. Người cầu toàn hay coi mỗi đợt như vậy là thói quen đã mất, phải làm lại từ con số không, và ngại quay lại vì sợ thấy mình yếu đi.
Cách nhẹ hơn là biết trước rằng những đợt này sẽ đến và có sẵn chế độ "duy trì". Khi đi công tác, mục tiêu chỉ là vài buổi đi bộ ngắn quanh nơi ở. Dịp Tết, mục tiêu là đi bộ cùng gia đình sau bữa ăn. Khi ốm, mục tiêu là nghỉ cho khoẻ, không tập gì cả, và đó cũng là một phần của kế hoạch.
Sau đợt gián đoạn, buổi quay lại đầu tiên nên nhẹ hơn hẳn mức cũ, khoảng một nửa. Cơ thể cần vài buổi để bắt nhịp. Câu tự nói khi quay lại: "Mình không mất gì cả. Mình đang tiếp tục, chỉ chậm hơn một chút trong vài buổi đầu."
Tập cùng người thân: thoả thuận trước để không thành áp lực
Tập cùng vợ chồng, bạn bè hay đồng nghiệp giúp giữ thói quen, nhưng với người cầu toàn, nó cũng có thể thành thêm một nguồn áp lực: ngại đối phương thấy mình chậm, hoặc khó chịu khi đối phương lỡ buổi làm hỏng "kế hoạch chung".
Trước khi bắt đầu, thống nhất vài điều: mỗi người tập theo sức mình, ai lỡ thì báo một câu là đủ, không cần giải thích. Câu nói mẫu: "Mình tập chung cho vui thôi nhé. Ai bận thì nhắn một câu, người kia vẫn tập bình thường, không ai trách ai."
Nếu bạn là người hay sốt ruột khi người kia chậm hoặc lỡ, nhớ rằng mục tiêu là cả hai cùng giữ được thói quen lâu dài, không phải cả hai cùng đạt một chuẩn. Với trẻ con trong nhà, nếu muốn rủ con cùng vận động, tránh đếm thành tích hay so con với bạn; một buổi đi bộ vui cùng nhau đã là đủ.
Theo dõi thói quen và khi nào nên hỏi thêm ý kiến chuyên môn
Một cách theo dõi hợp với người cầu toàn là đánh dấu đơn giản trên giấy: mỗi ngày có vận động, dù mười phút, thì đánh một dấu chấm. Không ghi quãng đường, không ghi thời gian, không chấm điểm buổi tập. Sau vài tháng, nhìn lại tờ giấy, bạn thấy những khoảng trống, nhưng thấy rõ hơn là những chuỗi dấu chấm quay lại sau mỗi khoảng trống.
Những chuỗi quay lại ấy mới là thói quen thật. Người tập đều lâu năm không phải người không bao giờ lỡ, mà là người đã quen quay lại.
Nếu bạn có bệnh nền, đang mang thai, hoặc thấy đau, chóng mặt khi tập, hãy hỏi bác sĩ về mức tập phù hợp. Nếu việc tập luyện trở thành nỗi lo lớn, bạn thấy tội lỗi nặng nề mỗi lần lỡ, ép mình tập cả khi ốm, hoặc chuyện ăn uống, cân nặng chiếm phần lớn suy nghĩ hằng ngày, nên tìm gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý ở cơ sở y tế có chuyên môn để được tư vấn đúng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lỡ một buổi tập lại khiến mình bỏ luôn?
Vì kiểu suy nghĩ tất cả hoặc không: kế hoạch chỉ có giá trị khi làm trọn, nên một buổi lỡ khiến cả tuần có vẻ đã hỏng. Khi đã thấy hỏng, các buổi còn lại có vẻ vô nghĩa, và việc chờ một mốc đẹp để bắt đầu lại làm thói quen nguội dần.
Tập mười phút có đáng không?
Đáng, nhất là với việc giữ thói quen. Một buổi mười phút giữ cho chuỗi tập không bị đứt, và giúp bạn quay lại buổi dài dễ hơn. Ngày bận hoặc mệt, phiên bản ngắn tốt hơn nhiều so với nghỉ hẳn.
Lỡ nhiều buổi rồi thì có nên bắt đầu lại từ đầu không?
Không cần chờ mốc đẹp như đầu tuần hay đầu tháng. Chỉ cần tập buổi kế tiếp, có thể là phiên bản ngắn. Tiếp tục từ hôm nay dễ hơn và bền hơn nhiều so với một khởi đầu hoàn hảo ở thời điểm sau.
Nên đặt mục tiêu tập bao nhiêu buổi một tuần?
Đặt mức tối thiểu thấp tới mức gần như tuần nào cũng làm được, rồi coi phần vượt lên là phần thêm. Mức cụ thể phụ thuộc sức khoẻ và lịch sinh hoạt của bạn; nếu có bệnh nền, nên hỏi bác sĩ về mức tập phù hợp.
Tập cùng người khác có giúp giữ thói quen không?
Có thể giúp, nếu hai bên thoả thuận trước rằng mỗi người tập theo sức mình và ai lỡ buổi thì báo một câu, không trách nhau. Nếu tập chung thành áp lực so sánh, nên điều chỉnh hoặc tập riêng.
Khi nào chuyện tập luyện cần gặp chuyên gia?
Khi bạn thấy đau, chóng mặt khi tập hoặc có bệnh nền, hãy hỏi bác sĩ. Khi bạn ép mình tập cả lúc ốm, thấy tội lỗi nặng nề mỗi lần lỡ, hoặc chuyện cân nặng, ăn uống chiếm phần lớn suy nghĩ, nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý.