Kỹ tính thường là có gu rõ và khó chiều trong những thứ mình dùng, mình ăn, mình thích; còn cầu toàn là đo giá trị bản thân bằng việc đạt chuẩn cao. Người kỹ tính khó chịu khi đồ vật không vừa ý, người cầu toàn bất an khi chính mình làm chưa đủ tốt.
Trong đời thường, hai từ này hay được dùng thay cho nhau, thậm chí gộp chung với "khó tính". Nhưng nhầm lẫn khiến người ta đối xử sai: khuyên người cầu toàn "dễ dãi lên" làm họ thêm lo, còn gọi người kỹ tính là "cầu toàn" có khi làm họ phật ý vô cớ. Phân biệt được, bạn sẽ hiểu mình và người thân rõ hơn.
Kỹ tính trong cách nói thường ngày
Khi người Việt nói ai đó "kỹ tính", ta hay nghĩ tới người ăn phở phải đúng quán quen, nước dùng phải trong, rau phải tươi; người mua áo phải đúng chất vải, đường may thẳng; người pha trà phải đúng nhiệt độ nước. Họ có gu riêng rõ ràng và không ngại nói ra khi thứ gì đó không đạt gu ấy.
Kỹ tính chủ yếu hướng về trải nghiệm: món ăn, đồ dùng, không gian, dịch vụ. Khi một thứ không vừa ý, người kỹ tính khó chịu với thứ đó, đổi quán, trả hàng, góp ý với người phục vụ. Nhưng họ thường không thấy giá trị con người mình bị lung lay. Một bát phở dở là một bát phở dở, không phải bằng chứng họ thất bại.
Kỹ tính cũng có thể là kết quả của nghề nghiệp lâu năm: thợ may lâu năm nhìn đường kim của người khác rất gắt, đầu bếp ăn ở đâu cũng để ý độ chín. Đó là con mắt nghề, không nhất thiết đi kèm nỗi lo. Nhiều người kỹ tính sống khá thảnh thơi; người chịu khó là những ai phải chiều họ.
Cũng vì vậy mà người kỹ tính hiếm khi trì hoãn vì sợ làm không tới. Họ biết mình muốn gì, chọn nhanh khi thấy đúng, và bỏ đi khi thấy sai. Sự dứt khoát này là điểm khá dễ nhận ra để tách họ khỏi người cầu toàn.
Một ví dụ: hai người cùng "khó" trong bếp
Ông Thành (nhân vật giả định) nổi tiếng kỹ tính trong ăn uống. Cơm phải dẻo vừa, canh không được ngọt mì chính, cá phải tươi. Món nào không vừa, ông nói thẳng, rồi ăn món khác. Ông không giận ai lâu, cũng không tự trách gì cả. Với ông, ăn ngon là quyền lợi, và ông thẳng thắn đòi nó.
Chị Mai (nhân vật giả định), con dâu ông, lại là người cầu toàn. Chị không đòi hỏi món ăn ngoài hàng phải thế nào, nhưng khi chính chị nấu, chị lo từng món: canh có vừa miệng bố chồng không, cơm có bị khô không, bày đĩa có đẹp không. Khi ông chê món canh hơi nhạt, ông quên ngay sau bữa; chị Mai thì nhớ câu đó cả tuần và nghĩ "mình nấu ăn kém".
Cùng một bữa cơm, một người kỹ tính và một người cầu toàn có hai trải nghiệm rất khác. Hiểu vậy, chị Mai có thể tự nhắc: "Bố kỹ trong ăn uống, bố góp ý món, không phải chê mình". Và ông Thành, nếu được nghe chị chia sẻ, sẽ dễ góp ý nhẹ hơn: "Canh lần sau thêm chút muối là vừa, hôm nay cá kho ngon lắm". Một câu khen thật kèm một góp ý cụ thể đủ để chị Mai nghe thấy cả hai phần, thay vì chỉ nghe thấy lời chê.
So sánh kỹ tính và cầu toàn
Bảng dưới đặt hai nét tính cách cạnh nhau trên những điểm hay bị nhầm. Một người có thể có cả hai, nhưng thường một thứ nổi hơn.
| Điểm so sánh | Kỹ tính | Cầu toàn |
|---|---|---|
| Tiêu chuẩn hướng về | Đồ vật, dịch vụ, trải nghiệm | Kết quả công việc, hình ảnh bản thân |
| Điều làm khó chịu | Thứ không đúng gu, không đúng chất | Mình làm chưa đủ tốt, bị đánh giá |
| Phản ứng khi không vừa ý | Nói ra, đổi, bỏ qua sau đó | Day dứt, sửa lại, tự trách |
| Gắn với giá trị bản thân | Ít | Nhiều |
| Cảm xúc chủ đạo | Bực, chê, đòi | Lo, sợ, áy náy |
| Người chịu áp lực chính | Người phục vụ, người sống cùng | Chính người cầu toàn, rồi lan sang người khác |
| Có hay trì hoãn không | Hiếm | Khá hay gặp |
| Thương lượng được không | Được, nếu có lựa chọn khác | Khó, vì thương lượng với nỗi sợ trong đầu |
Điểm mấu chốt là dòng thứ tư. Nếu một chuyện không như ý khiến bạn thấy mình kém đi, đó là màu của cầu toàn. Nếu chỉ khiến bạn thấy thứ đó kém, đó là màu của kỹ tính.
Khi kỹ tính và cầu toàn chồng lên nhau
Trong nghề nghiệp. Một nhà thiết kế vừa có gu rất rõ (kỹ tính) vừa sợ khách hàng chê (cầu toàn) sẽ chịu áp lực gấp đôi: vừa muốn sản phẩm đúng ý mình, vừa muốn nó không bị chê. Khi hai tiêu chuẩn này kéo về hai hướng, họ dễ bế tắc ở khâu chốt bản cuối.
Trong nhà cửa. Người vừa kỹ về cách bày biện vừa cầu toàn về hình ảnh "người nội trợ giỏi" có thể dọn đến kiệt sức trước khi khách tới, rồi khó chịu với cả nhà vì xếp đồ lệch chỗ.
Trong quan hệ. Kỹ tính làm họ hay góp ý với bạn đời; cầu toàn làm họ khó chịu đựng khi chính mình bị góp ý lại. Người ở cạnh dễ thấy bất công: "mình chê người ta được, người ta không được chê mình".
Nhận ra phần nào đang lên tiếng. Lúc căng thẳng, thử tự hỏi: mình khó chịu vì thứ này không đúng gu, hay vì sợ người khác nghĩ mình kém? Phần kỹ tính có thể giải quyết bằng thương lượng, lựa chọn khác. Phần cầu toàn cần được nhìn riêng, vì nó không biến mất khi đồ vật đã vừa ý.
Gọi nhầm tên có hại gì
Nghe thì chỉ là chuyện chữ nghĩa, nhưng dùng sai từ có thể làm tình hình tệ hơn ở cả hai phía:
- Gọi người cầu toàn là "khó tính": họ nghe như bị chê, trong khi bên trong họ đang lo. Câu đó dễ làm họ cố hơn nữa để chứng tỏ mình không sai, tức là càng cầu toàn.
- Khuyên người cầu toàn "dễ dãi lên": lời khuyên này hiếm khi giúp, vì nó không chạm tới nỗi sợ. Hữu ích hơn là cùng họ thống nhất "mức này là đủ" cho một việc cụ thể.
- Gọi người kỹ tính là "cầu toàn": họ có thể thấy bị gán cho một vấn đề tâm lý mà mình không có. Kỹ tính thường chỉ cần được tôn trọng gu, kèm thoả thuận nhỏ về cách thể hiện.
- Tự gọi mình sai tên: người cầu toàn tự nhận "mình chỉ kỹ tính thôi" sẽ bỏ qua phần lo âu cần chăm sóc; người kỹ tính tự nhận "mình cầu toàn" có khi lo vô cớ.
Không cần sửa cách cả nhà dùng từ. Chỉ cần trong đầu bạn phân biệt được, rồi chọn cách nói chuyện phù hợp với người trước mặt.
Nói chuyện với người kỹ tính và với người cầu toàn: hai cách khác nhau
Vì gốc khác nhau, cách nói chuyện hiệu quả với hai kiểu người này cũng khác. Với người kỹ tính, điều họ cần là thấy gu của mình được tôn trọng và có lựa chọn. Một câu như "Bố thích cơm dẻo hơn hay khô hơn, con nấu theo ý bố" thường làm họ dịu hẳn, vì họ không còn phải đòi.
Với người cầu toàn, điều họ cần là được trấn an rằng mình không bị đánh giá như một con người. Góp ý với họ nên tách sự việc khỏi người: "Bản này ổn rồi, chỉ cần sửa con số ở trang ba" dễ nghe hơn nhiều so với "Sao lại sai chỗ này". Khen cụ thể trước, góp ý cụ thể sau, và nói rõ phần nào đã đạt.
Nếu bạn là người kỹ tính đang sống cạnh một người cầu toàn, hãy nhớ lời góp ý bình thường của mình có thể nặng gấp mấy lần khi tới tai họ. Câu mẫu dễ dùng: "Mình góp ý món thôi nhé, chứ mình vẫn thấy em nấu ngon." Nếu bạn là người cầu toàn đang sống cạnh một người kỹ tính, câu tự nhắc hữu ích là: "Người ấy đang nói về món ăn, đồ vật, không phải nói về mình." Câu nhắc nhỏ ấy giúp bạn nghe góp ý ở đúng kích thước thật của nó.
Cách tự theo dõi đơn giản: sau mỗi lần có góp ý trong nhà, ghi một dòng "mình nghe thấy gì" và "người kia thật sự nói gì". Khoảng cách giữa hai dòng sẽ hẹp dần khi bạn quen tách sự việc khỏi bản thân.
Tự soi: mình kỹ tính, cầu toàn, hay cả hai
Không có câu trả lời đúng sai, cũng không có điểm số. Thử nghĩ về ba chuyện không như ý gần đây nhất của bạn và đi qua các bước:
- Ghi ra chuyện đó là gì: một món ăn dở, một bản báo cáo bị sếp góp ý, căn phòng con bày bừa.
- Ghi câu đầu tiên chạy trong đầu khi chuyện xảy ra. "Cái này dở" hay "mình dở"?
- Ghi lại mình đã làm gì sau đó: nói ra rồi thôi, hay sửa đi sửa lại, hay nghĩ về nó nhiều ngày?
- Ghi mức độ chuyện đó còn đọng lại sau ba ngày: đã quên, thỉnh thoảng nhớ, hay vẫn còn nặng?
- Đặt ba chuyện cạnh nhau. Chuyện nào nghiêng về "cái này", chuyện nào nghiêng về "mình"? Đó là bản đồ nhỏ về nơi kỹ tính và cầu toàn của bạn đang nằm.
Làm bài tự soi này khoảng một tháng một lần là đủ. Mục đích không phải để thay đổi ngay, mà để bạn bớt dùng một chữ chung chung như "khó tính" cho mọi thứ trong mình.
Nếu thấy phần lớn chuyện nghiêng về "cái này", bạn có lẽ chủ yếu là người kỹ tính, và việc đáng làm là học cách góp ý mềm hơn. Nếu nghiêng về "mình", phần cầu toàn đang cần được chăm sóc nhiều hơn, và những bài khác trên site về cách sống đủ tốt sẽ hữu ích với bạn.
Câu hỏi thường gặp
Kỹ tính có phải là một kiểu cầu toàn không?
Không hẳn. Kỹ tính chủ yếu là có gu rõ với đồ vật, món ăn, dịch vụ. Cầu toàn gắn với nỗi lo về giá trị bản thân khi kết quả chưa đạt. Hai thứ có thể đi cùng nhau nhưng khác nhau về gốc.
Người kỹ tính có cần thay đổi không?
Kỹ tính không phải vấn đề nếu nó không làm khổ người xung quanh. Điều có thể điều chỉnh là cách góp ý: nói cụ thể, nói kèm điều mình thấy tốt, và chấp nhận rằng người khác có gu khác.
Làm sao biết bố mẹ mình kỹ tính hay cầu toàn?
Quan sát xem khi chuyện không như ý, bố mẹ khó chịu với sự việc hay buồn, lo về chính mình. Nếu họ chê xong là quên, đó nghiêng về kỹ tính. Nếu họ day dứt, tự trách nhiều ngày, đó nghiêng về cầu toàn.
Khó tính, kỹ tính và cầu toàn khác nhau thế nào?
Khó tính là cách nói chung chung về người hay không hài lòng. Kỹ tính là có gu rõ và khó chiều về trải nghiệm. Cầu toàn là đặt chuẩn cao kèm nỗi sợ không đạt. Một người có thể mang cả ba ở mức khác nhau.
Sống cùng người kỹ tính thế nào cho đỡ mệt?
Hỏi rõ những điều họ thật sự để ý, thống nhất vài việc quan trọng sẽ làm theo gu của họ, còn những việc khác thì mỗi người một kiểu. Người kỹ tính thường dễ chịu hơn khi thấy gu của mình được tôn trọng ở chỗ họ coi trọng nhất.