Chỉn chu là cách làm việc: cẩn thận, gọn gàng, có kiểm tra. Cầu toàn là nỗi lo đứng phía sau cách làm đó: sợ chưa đủ, sợ bị đánh giá. Cách nhận ra rõ nhất là nhìn vào cảm giác khi xong việc: người chỉn chu thấy yên tâm và dừng được, người cầu toàn thường vẫn thấy thiếu và khó buông.
Hai thứ này hay bị gọi lẫn vì nhìn bên ngoài rất giống nhau: cùng tỉ mỉ, cùng sản phẩm đẹp. Phân biệt được giúp bạn giữ thói quen làm việc tốt mà không phải mang theo phần lo lắng thừa, và giúp người quản lý, người thân hiểu đúng ai đang cần được khen, ai đang cần được nhẹ bớt.
Cùng tỉ mỉ, khác ở chỗ biết dừng
Người chỉn chu có một điểm dừng rõ trong đầu: bản kế hoạch đủ các mục cần có, số liệu đã kiểm, định dạng gọn, vậy là xong. Khi đạt điểm đó, họ chuyển sang việc khác mà không day dứt. Nếu sau này có lỗi, họ sửa như sửa một chiếc đinh lỏng: phiền một chút nhưng không ảnh hưởng tới cách họ nhìn mình.
Người cầu toàn thì điểm dừng hay bị đẩy lùi. Đạt mức này rồi lại thấy có thể tốt hơn; sửa xong chỗ này lại thấy chỗ khác. Không phải vì họ không biết sản phẩm đã ổn, mà vì cảm giác "chưa đủ" vẫn còn đó. Cảm giác ấy không đến từ sản phẩm, mà đến từ nỗi lo về việc người khác, hoặc chính mình, sẽ đánh giá ra sao.
Vì vậy cùng một thói quen như kiểm tra lại trước khi gửi, ở người chỉn chu nó mất năm phút, ở người cầu toàn nó có thể mất cả buổi. Thói quen giống nhau, nhưng lực đẩy phía sau khác nhau. Đó là lý do lời khuyên "cứ cẩn thận là tốt" đúng với người này mà làm người kia thêm mệt.
Một cách thử nhanh: lần tới khi bạn kiểm tra lại một việc, đếm xem đây là lần thứ mấy, và lần gần nhất bạn tìm ra lỗi là lần thứ mấy. Nếu mấy lần kiểm tra sau cùng không tìm ra gì mới mà bạn vẫn muốn kiểm thêm, phần kiểm tra ấy đang phục vụ nỗi lo, không còn phục vụ sản phẩm.
Một buổi giỗ ở nhà: hai cách chuẩn bị
Thử hình dung hai người cùng lo một bữa cơm giỗ cho khoảng ba mươi khách. Cả hai đều chu đáo, khách đều khen. Khác biệt nằm ở trải nghiệm bên trong của từng người.
| Thời điểm | Người chỉn chu | Người cầu toàn |
|---|---|---|
| Một tuần trước | Lên thực đơn, chia việc cho người nhà | Lên thực đơn, đổi đi đổi lại vài lần, lo món nào cũng phải ngon hơn năm ngoái |
| Hôm trước | Đi chợ theo danh sách, sơ chế, đi ngủ đúng giờ | Đi chợ hai lần vì sợ thiếu, thức khuya lau lại nhà đã sạch |
| Khi có sự cố (món canh hơi mặn) | Thêm nước, nêm lại, bỏ qua | Áy náy cả buổi, nghĩ khách sẽ chê |
| Khi khách khen | Cảm ơn, vui | Cười nhưng trong đầu nghĩ tới món canh |
| Tối hôm đó | Dọn dẹp, mệt nhưng thấy nhẹ | Kiệt sức, rà lại những chỗ chưa ổn |
| Lần sau | Giữ cách làm cũ, sửa chỗ mặn | Định làm kỹ hơn nữa để không lặp lại |
Khách nhìn thấy hai bữa cơm gần như giống hệt. Chỉ người làm mới biết một bên là một ngày bận rộn, bên kia là cả tuần căng thẳng. Không ai cần hạ chất lượng bữa cơm; điều có thể thay đổi là phần lo lắng không làm cho bữa cơm ngon hơn.
Bốn dấu hiệu tách chỉn chu khỏi cầu toàn
Có tiêu chí "xong" từ trước hay không. Người chỉn chu thường biết trước khi bắt đầu: việc này xong khi có những gì. Người cầu toàn hay bắt đầu với một hình ảnh mờ về "thật hoàn hảo", nên không bao giờ thấy rõ đích.
Cách đón nhận góp ý. Người chỉn chu coi góp ý như danh sách việc cần sửa. Người cầu toàn nghe góp ý như nhận xét về con người mình, dễ phòng thủ hoặc mất ngủ vì một câu nói.
Biết chọn chỗ để kỹ. Người chỉn chu dồn sự tỉ mỉ cho phần quan trọng và làm nhanh phần phụ. Người cầu toàn khó phân biệt, nên một chữ sai trong lời chào cũng được đối xử như sai số trong hợp đồng.
Cảm giác sau khi xong. Chỉn chu mang lại sự yên tâm. Cầu toàn mang lại sự thở phào ngắn ngủi, rồi nhanh chóng chuyển sang lo việc kế tiếp. Nếu bạn hiếm khi thấy hài lòng dù mọi người đều khen, đó là tín hiệu nỗi lo đang làm phần việc của sự cẩn thận.
Cách dùng bốn dấu hiệu này. Đừng dùng chúng để tự phán mình là kiểu người gì. Chọn một việc cụ thể vừa làm xong trong tuần, đi qua bốn dấu hiệu, và xem việc đó nghiêng về phía nào. Làm vậy với vài việc khác nhau, bạn sẽ thấy mình chỉn chu ở mảng này, cầu toàn ở mảng kia, và biết nên bắt đầu điều chỉnh từ đâu.
Chuyện anh Khoa làm tủ gỗ
Anh Khoa (nhân vật giả định) làm nghề mộc gần hai mươi năm, khách quen nhận xét đồ anh làm "đẹp tới từng mộng". Ở tuổi bốn mươi, anh nhận việc nhiều hơn, nhưng giao hàng ngày càng trễ. Anh có thể đánh giấy ráp một cánh tủ thêm ba lần dù mắt thường không còn thấy khác biệt, và đã hai lần làm lại cả bộ ngăn kéo chỉ vì vân gỗ hai bên không thật đều.
Một khách quen hỏi thẳng: "Anh làm lại vì tủ hỏng hay vì anh thấy chưa vừa ý?". Anh Khoa nghĩ một lúc và nhận ra phần lớn lần làm lại không phải vì khách cần, mà vì anh sợ người ta nói nghề anh xuống tay. Từ đó anh tập một cách: trước mỗi đơn hàng, anh viết ra ba điều khách quan tâm nhất (chắc chắn, đúng kích thước, màu hợp phòng) và chỉ làm lại khi một trong ba điều đó chưa đạt.
Sau vài tháng, anh giao hàng đúng hẹn hơn, khách vẫn khen như cũ, và anh có thêm buổi chiều chủ nhật ngồi uống trà với vợ. Anh vẫn là thợ kỹ nhất xóm; chỉ là sự kỹ của anh giờ có điểm dừng. Đó là ví dụ về việc chuyển từ cầu toàn sang chỉn chu mà không đánh mất tay nghề.
Những việc mà sự kỹ lưỡng tối đa là đúng
Phân biệt cầu toàn với chỉn chu không có nghĩa lúc nào cũng nên "làm vừa đủ". Có những việc mà kiểm tra thật kỹ, thậm chí nhiều lần, là trách nhiệm chứ không phải cầu toàn:
- Những gì liên quan tới an toàn: điện, gas, kết cấu nhà, xe cộ, thuốc men của người già và trẻ nhỏ.
- Tiền bạc và giấy tờ có giá trị pháp lý: số tài khoản khi chuyển khoản, hợp đồng, hồ sơ nộp cơ quan nhà nước.
- Những việc khó sửa sau khi đã làm: cắt tóc cho con, sơn tường, gửi thư cho nhiều người cùng lúc.
- Những việc mà người khác đặt trọn niềm tin vào bạn: số liệu người ta dùng để ra quyết định, lời hứa với khách hàng.
Với nhóm việc này, kỹ là đúng. Điều đáng tự hỏi là ngoài nhóm này ra, bạn có đang dùng mức kỹ lưỡng tương tự cho cả những việc nhỏ hơn rất nhiều không. Nếu có, phần sức dư ra đó có thể dành cho chính những việc trong danh sách trên.
Một mẹo hay dùng: chia việc trong ngày thành hai giỏ, "kỹ hết mức" và "đủ là được". Giỏ đầu thường chỉ có vài việc, giỏ sau chiếm phần lớn. Nhìn thấy tỉ lệ này trên giấy giúp bạn bớt cảm giác việc gì cũng phải làm thật hoàn hảo.
Tập chuyển từ cầu toàn sang chỉn chu
Mục tiêu không phải bớt cẩn thận, mà là cẩn thận có điểm dừng. Có thể thử theo thứ tự này trong vài tuần:
- Trước mỗi việc, viết một dòng "việc này xong khi…" với hai ba tiêu chí cụ thể, đo được.
- Khi đạt đủ tiêu chí, nói thành tiếng hoặc ghi lại "đã xong", rồi đóng tệp, cất dụng cụ.
- Nếu vẫn muốn sửa thêm, đợi tới hôm sau mới quyết định. Phần lớn ý muốn sửa sẽ nhạt đi qua một đêm.
- Khi nhận góp ý, chép nó thành danh sách việc cần sửa, bỏ những tính từ đi kèm. "Phần này lủng củng quá" thành "viết lại đoạn hai".
- Mỗi tuần nhìn lại một lần: việc nào dừng đúng điểm, việc nào bị kéo dài, và kéo dài vì lý do gì.
Bạn có thể vẫn thấy hơi thiếu khi dừng, nhất là những lần đầu. Cảm giác đó không có nghĩa sản phẩm chưa đạt; nó chỉ là thói quen cũ đang lên tiếng, và sẽ nhỏ dần khi bạn thấy dừng đúng chỗ không gây hậu quả gì.
Khi bị nói là khó tính: vài câu đáp lại không làm căng thêm
Người cầu toàn hay nghe người thân, đồng nghiệp than "sao khó tính thế". Câu đó dễ làm họ tổn thương, vì trong đầu họ, mình chỉ đang cố làm cho đúng. Phản ứng thường gặp là giải thích dài dòng vì sao cách mình mới đúng, hoặc im lặng rồi ôm hết việc về làm. Cả hai đều khiến lần sau căng hơn.
Một hướng khác là tách hai chuyện: chất lượng mình muốn giữ, và cách mình đòi hỏi người khác. Với đồng nghiệp, thử nói: "Em hơi kỹ ở phần số liệu vì sợ sai, còn phần trình bày thì anh làm theo cách anh thấy hợp nhé." Với vợ hoặc chồng: "Mình biết mình hay để ý chuyện xếp đồ. Mình thống nhất vài chỗ quan trọng thôi, còn lại mỗi người một kiểu cũng được."
Những câu như vậy không xin lỗi cho sự cẩn thận của bạn, cũng không ép người khác theo. Chúng cho người kia thấy bạn biết đâu là chỗ mình kỹ thật cần, đâu là thói quen riêng. Nhiều người cầu toàn kể rằng chỉ cần nói ra được như vậy, không khí trong nhà và trong nhóm đã dễ thở hơn hẳn, dù họ chưa thay đổi gì nhiều trong cách làm.
Câu hỏi thường gặp
Chỉn chu có phải là cầu toàn ở mức nhẹ không?
Không hẳn. Chỉn chu là cách làm việc cẩn thận có điểm dừng, còn cầu toàn có thêm nỗi lo bị đánh giá và cảm giác chưa đủ. Một người có thể rất chỉn chu mà không hề cầu toàn.
Người cầu toàn có làm việc tốt hơn người chỉn chu không?
Thường không tốt hơn rõ rệt. Phần cải thiện thêm của người cầu toàn hay rơi vào những chi tiết người nhận không để ý, trong khi chi phí về thời gian và căng thẳng lại lớn hơn nhiều.
Làm sao biết mình đang chỉn chu hay đang cầu toàn?
Hãy nhìn vào cảm giác khi xong việc và cách bạn đón nhận góp ý. Nếu xong việc thấy yên tâm và nghe góp ý như một danh sách việc cần sửa, bạn đang chỉn chu. Nếu vẫn thấy thiếu và góp ý làm bạn mất ngủ, cầu toàn đang chen vào.
Có nên khuyên người cầu toàn bớt cẩn thận đi không?
Lời khuyên bớt cẩn thận thường không giúp được, vì họ sẽ lo hơn. Hữu ích hơn là cùng họ thống nhất tiêu chí xong việc cụ thể, để sự cẩn thận có điểm dừng rõ ràng.
Trẻ con chỉn chu có cần lo lắng không?
Không cần lo khi con thích làm gọn gàng và vẫn vui vẻ. Chỉ nên để ý nếu con khóc nhiều, bỏ dở hoặc làm lại mãi vì một lỗi nhỏ. Lúc đó hãy trò chuyện nhẹ nhàng và khen sự cố gắng hơn là kết quả.