CauToan.comCầu Toàn
Hiểu về tính cầu toàn

Cầu toàn lành mạnh và cầu toàn gây hại: ranh giới nằm ở đâu

Cùng tiêu chuẩn cao, người này làm việc hứng khởi, người kia kiệt sức. Ranh giới giữa cầu toàn lành mạnh và gây hại nằm ở cách nhìn lỗi và nỗi sợ.

Two Vietnamese runners on a riverside park path at dawn, one jogging relaxed, the other bent over catching breath, wide back view, misty pale light

Ranh giới giữa cầu toàn lành mạnh và cầu toàn gây hại không nằm ở độ cao của tiêu chuẩn, mà ở ba chỗ: tiêu chuẩn có co giãn theo hoàn cảnh không, lỗi được nhìn như thông tin hay như bằng chứng mình kém, và động lực đến từ hứng thú hay từ nỗi sợ.

Hai người cùng muốn làm thật tốt có thể có trải nghiệm rất khác: một người thấy công việc thú vị, mắc lỗi thì sửa; người kia thấy mỗi việc là một kỳ thi và mệt rã sau mỗi lần nộp. Nhận ra mình đang đứng phía nào, và lúc nào đang trượt sang phía kia, giúp bạn giữ được cái kỹ lưỡng mà không phải trả giá bằng sức khoẻ và các mối quan hệ.

Hai người cùng tiêu chuẩn cao, hai trải nghiệm khác nhau

Anh Tuấn và chị Ngân (nhân vật giả định) cùng là kỹ sư giám sát công trình, cùng nổi tiếng kỹ tính. Cả hai đều đo lại từng mét tường, đều không ký nghiệm thu khi thấy vết nứt chân chim. Nhìn từ ngoài, họ giống nhau. Khác biệt chỉ hiện ra khi có chuyện chưa như ý.

Một hôm cả hai phát hiện lỗi đổ bê tông ở hạng mục mình phụ trách. Anh Tuấn gọi đội thi công, ghi lại nguyên nhân, lên phương án sửa, tối về vẫn ăn cơm, xem bóng đá với con. Chị Ngân cũng xử lý đúng quy trình, nhưng cả tuần sau đó chị ngủ chập chờn, liên tục nghĩ "đáng lẽ mình phải thấy sớm hơn", kiểm tra lại các hạng mục khác tới ba bốn lần, và bắt đầu ngại nhận thêm việc vì sợ lại sai.

Hai người có cùng tiêu chuẩn chuyên môn, cùng trách nhiệm. Cái khác là cách họ sống với lỗi. Với anh Tuấn, lỗi là thông tin: có gì sai, sửa thế nào, lần sau tránh ra sao. Với chị Ngân, lỗi là một bản án: mình chưa đủ giỏi, mình có thể bị đánh giá. Giới tâm lý học thường gọi kiểu thứ nhất là phấn đấu lành mạnh, còn kiểu thứ hai là cầu toàn mang nặng nỗi lo bị đánh giá. Điều đáng nói là chị Ngân không kém anh Tuấn; chị chỉ trả giá nhiều hơn cho cùng một kết quả.

Lành mạnh hay thành gánh: đặt cạnh nhau để nhận ra

Bảng dưới không dùng để chấm mình, mà để nhận ra ở từng tình huống cụ thể, mình đang nghiêng về cột nào. Một người có thể ở cột trái trong công việc nhưng ở cột phải khi nuôi con.

Tình huốngCầu toàn lành mạnhCầu toàn thành gánh
Đặt mục tiêuCao nhưng có thể đạt, chỉnh theo thời gian và nguồn lựcCao cố định, không đổi dù việc nhỏ hay hạn gấp
Khi mắc lỗiThấy tiếc, rút kinh nghiệm, đi tiếpNhai đi nhai lại nhiều ngày, tự trách nặng
Khi được khenVui, ghi nhận công sức mìnhGạt đi, nghĩ "chỉ may thôi" hoặc chỉ nhớ chỗ chưa tốt
Khi nhận góp ýLắng nghe, lọc ra phần hữu íchThấy như bị phán xét, phòng thủ hoặc suy sụp
Khi bắt đầu việc mớiHứng thú, sẵn sàng thửLo, dễ trì hoãn vì sợ không làm tới
Lúc nghỉ ngơiNghỉ được thật sựNghỉ mà đầu vẫn rà lại việc dở
Với người khácCó kỳ vọng nhưng tôn trọng cách làm khácHay sửa, khó giao việc, dễ bực
Cảm giác sau khi xongHài lòng ở mức nào đóChủ yếu là thở phào, ít khi vui

Nếu phần lớn câu trả lời của bạn rơi vào cột phải, đó không phải là "bạn hỏng", mà là tín hiệu tiêu chuẩn đang được giữ bằng nỗi sợ nhiều hơn bằng sự hứng thú. Đây là phần điều chỉnh được, và thường bắt đầu từ những việc nhỏ.

Năm câu hỏi giúp vạch ranh giới cho chính mình

Tiêu chuẩn này có thay đổi theo hoàn cảnh không? Người phấn đấu lành mạnh biết một tin nhắn gửi nhóm bạn không cần chuẩn như báo cáo nộp ban giám đốc. Nếu với bạn mọi việc đều phải ở mức cao nhất, tiêu chuẩn đang điều khiển bạn chứ không phải ngược lại.

Mình thường nghĩ gì ngay sau khi phát hiện lỗi? Nếu câu đầu tiên là "sửa thế nào", bạn đang ở vùng an toàn. Nếu là "mình thật tệ" hay "người ta sẽ nghĩ gì", nỗi sợ đang dẫn đường.

Mình làm kỹ vì thích hay vì sợ? Cùng là ngồi chỉnh thêm một giờ, có người làm vì thấy thú vị, có người làm vì sợ bị chê. Cái đầu nạp năng lượng, cái sau rút năng lượng.

Mình có nghỉ ngơi được khi việc chưa xong hẳn không? Hầu hết công việc đều có phần dở dang qua đêm. Nếu cứ việc chưa hoàn hảo là bạn không ngủ được, đó là dấu hiệu nên để ý.

Người thân có hay than về tiêu chuẩn của mình không? Đây là câu khó nhưng thật. Khi người xung quanh liên tục thấy mệt vì bạn, tiêu chuẩn có lẽ đã tràn ra khỏi phần việc của bạn.

Ranh giới không cố định: lúc mệt và lúc áp lực, ai cũng dễ trượt

Nhiều người thấy mình bình thường khá thoải mái, nhưng có giai đoạn bỗng trở nên khắt khe, căng thẳng lạ thường. Điều này hay xảy ra khi đổi việc, lên chức, mới có con, chuẩn bị đám cưới, hoặc khi sức khoẻ đang yếu. Lúc cảm thấy mất kiểm soát ở một mặt đời sống, người ta hay bù bằng cách siết chặt những gì còn kiểm soát được: bàn làm việc, bản báo cáo, căn bếp.

Hiểu như vậy giúp bạn bớt tự trách: "dạo này mình khó tính quá" có thể không phải tính cách thay đổi, mà là cơ thể và đầu óc đang chịu tải nhiều. Thay vì cố ép mình "thoải mái lên", đôi khi việc cần làm là giảm tải ở chỗ khác: ngủ đủ hơn, bớt một việc không cần thiết, nói với người thân rằng mình đang căng.

Ngược lại, khi bạn thấy mình kỹ lưỡng mà vẫn vui vẻ, ngủ ngon, đó là lúc tính cầu toàn đang phục vụ bạn. Không cần sửa thứ đang chạy tốt; chỉ cần nhớ cảm giác đó để nhận ra khi nó thay đổi.

Một cách theo dõi nhẹ nhàng: cuối mỗi tuần, tự hỏi một câu duy nhất "tuần này mình làm kỹ vì thích nhiều hơn, hay vì sợ nhiều hơn?" và ghi lại một chữ. Không cần lý giải dài. Sau một hai tháng, chuỗi chữ đó cho bạn thấy những giai đoạn nào mình dễ trượt, và thường trùng với những lúc ngủ ít, việc dồn, hoặc gia đình có chuyện.

Dấu hiệu sớm cho thấy cầu toàn đang trượt sang phía gây hại

Sự trượt thường diễn ra từ từ, ít ai nhận ra ngay. Những tín hiệu nhỏ dưới đây, nếu xuất hiện cùng lúc vài cái và kéo dài nhiều tuần, đáng để bạn dừng lại nhìn:

  • Thời gian làm cùng một loại việc ngày càng dài ra, dù bạn không làm tốt hơn trước.
  • Bạn bắt đầu né những việc mới, những cơ hội mà trước đây bạn hào hứng, chỉ vì sợ làm không tới.
  • Lời khen không còn khiến bạn vui, còn một lời góp ý nhỏ thì ám ảnh cả ngày.
  • Bạn kiểm tra lại cùng một thứ nhiều lần hơn trước, dù biết là đã đúng.
  • Giấc ngủ bị ảnh hưởng vì đầu óc rà lại việc đã làm hoặc lo việc sắp làm.
  • Người thân, đồng nghiệp bắt đầu tránh nhờ bạn hoặc tránh làm cùng bạn.
  • Bạn hay nghĩ "mình phải cố hơn nữa" trong khi thật ra đã rất mệt.

Một hai dấu hiệu thoáng qua là chuyện thường. Điều đáng để ý là khi chúng tụ lại và không giảm sau một kỳ nghỉ hay khi áp lực công việc đã qua.

Kéo mình về phía lành mạnh: bắt đầu từ những việc ít rủi ro

Bạn không cần hạ tiêu chuẩn ở mọi việc. Cách an toàn là tập ở những việc nhỏ, nơi sai một chút cũng không sao, để đầu óc học dần rằng "đủ tốt" không dẫn tới thảm hoạ.

  1. Chọn ba việc lặp lại trong tuần mà hậu quả của một lỗi nhỏ là không đáng kể: tin nhắn nội bộ, bữa cơm thường ngày, bài đăng cá nhân.
  2. Với mỗi việc, đặt giới hạn thời gian trước khi làm, ví dụ trả lời tin nhắn trong năm phút, nấu bữa tối trong bốn mươi phút.
  3. Hết giờ thì dừng, kể cả khi thấy còn có thể làm tốt hơn. Ghi lại cảm giác lúc dừng.
  4. Một hai ngày sau, ghi lại điều thật sự đã xảy ra. Có ai phàn nàn không? Có hậu quả gì không?
  5. Sau vài tuần, so cột "mình đã lo gì" với cột "điều gì thật sự xảy ra". Khoảng cách giữa hai cột chính là phần sức bạn có thể lấy lại.

Đừng bắt đầu bằng việc quan trọng nhất như dự án lớn hay hồ sơ xin việc. Tập ở chỗ an toàn trước, khi đã quen mới mang cách làm này sang việc lớn hơn.

Khi cầu toàn đã nặng tới mức ảnh hưởng cuộc sống

Có những trường hợp tự điều chỉnh không còn đủ. Nếu tính cầu toàn đi kèm mất ngủ kéo dài, cảm giác buồn bã hay trống rỗng gần như mỗi ngày, bạn bắt đầu bỏ bê công việc, ăn uống, các mối quan hệ, hoặc có những hành vi lặp lại chiếm nhiều giờ mỗi ngày mà không dừng được, hãy tìm gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý.

Đi gặp chuyên gia không có nghĩa là bạn yếu đuối hay "có bệnh". Nó giống như đi khám khi một cơn đau kéo dài: để có người được đào tạo nhìn kỹ và giúp bạn chọn hướng phù hợp. Hãy tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý; đừng dựa vào các bài tự đánh giá trôi nổi để kết luận về mình. Trước buổi gặp, bạn có thể ghi ra vài tình huống gần đây khiến mình căng nhất, mình đã nghĩ gì và làm gì lúc đó; những ghi chép cụ thể như vậy giúp cuộc trò chuyện đi đúng vào chỗ cần.

Nếu có lúc bạn nghĩ tới việc làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc một người thân tin cậy.

Câu hỏi thường gặp

Cầu toàn lành mạnh có thật không hay chỉ là cách nói cho dễ nghe?

Có. Nhiều người có tiêu chuẩn cao mà vẫn hứng thú với công việc, chấp nhận lỗi và nghỉ ngơi được. Giới tâm lý học thường phân biệt kiểu phấn đấu này với kiểu cầu toàn bị nỗi sợ dẫn dắt.

Tiêu chuẩn cao có phải là vấn đề không?

Bản thân tiêu chuẩn cao không phải vấn đề. Vấn đề nằm ở chỗ tiêu chuẩn không co giãn theo hoàn cảnh và mỗi lần không đạt lại bị coi là bằng chứng mình kém cỏi.

Làm sao biết mình đang cầu toàn vì sợ hay vì thích?

Thử quan sát cảm giác trước và sau khi làm. Nếu trước thì lo, sau thì chỉ thấy thở phào, động lực có lẽ đến từ nỗi sợ. Nếu trước thì háo hức, sau thì thấy vui, đó là phấn đấu lành mạnh.

Một người có thể vừa cầu toàn lành mạnh vừa cầu toàn gây hại không?

Có. Rất nhiều người lành mạnh ở mặt này nhưng căng thẳng ở mặt khác, chẳng hạn thoải mái trong công việc nhưng rất khắt khe với việc nuôi con. Mức độ cũng đổi theo giai đoạn cuộc sống.

Hạ tiêu chuẩn xuống có làm mình làm việc kém đi không?

Thường không, nếu bạn chỉ hạ ở những việc ít quan trọng. Phần thời gian và sức lực lấy lại được dùng cho việc quan trọng, nên chất lượng chung hay tốt lên chứ không giảm.

Khi nào nên tìm chuyên gia thay vì tự điều chỉnh?

Khi cầu toàn đi kèm mất ngủ kéo dài, buồn bã gần như mỗi ngày, bỏ bê sức khoẻ, công việc, quan hệ hoặc các hành vi lặp lại không dừng được. Lúc đó nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138