CauToan.comCầu Toàn
Hiểu về tính cầu toàn

Các kiểu cầu toàn: đòi hỏi bản thân, đòi hỏi người khác và cảm giác bị đòi hỏi

Cầu toàn có ba hướng: đòi hỏi bản thân, đòi hỏi người khác và cảm thấy người khác đòi hỏi mình hoàn hảo. Mỗi kiểu có mặt tốt và cái giá riêng.

Three Vietnamese coworkers gather around a meeting table in a bright studio office, one leaning in to point at a laptop seen from behind, overhead angle, soft daylight

Giới tâm lý học thường chia tính cầu toàn theo hướng của sự đòi hỏi: đòi hỏi chính mình phải hoàn hảo, đòi hỏi người khác phải hoàn hảo, và cảm thấy người khác đang đòi hỏi mình phải hoàn hảo. Ba kiểu này có thể cùng tồn tại trong một người, nhưng thường có một kiểu nổi trội.

Biết mình nghiêng về kiểu nào giúp bạn hiểu vì sao cùng là "cầu toàn" mà người này hay tự trách, người kia hay khó chịu với đồng nghiệp, còn người nọ lúc nào cũng thấy mình đang bị chấm. Mỗi kiểu có phần đáng quý riêng, và cũng có cái giá riêng cho bản thân cùng những người ở gần.

Vì sao cần phân biệt hướng của sự đòi hỏi

Khi nghe ai đó tự nhận "mình cầu toàn lắm" hay than "sếp mình cầu toàn lắm", ta thường hình dung một kiểu người chung chung: kỹ, khó, hay soi. Nhưng nếu nhìn kỹ, câu hỏi quan trọng là tiêu chuẩn cao ấy đang chĩa về đâu. Chĩa vào bên trong, nó làm người đó mệt. Chĩa ra bên ngoài, nó làm người xung quanh mệt. Còn khi nó đến từ cảm giác bị người khác đòi hỏi, nó làm người đó lo âu, luôn dè chừng ánh mắt xung quanh.

Phân biệt như vậy không nhằm dán nhãn ai, mà để chọn đúng cách điều chỉnh. Người tự đòi hỏi mình cần học cách dừng ở mức đủ. Người đòi hỏi người khác cần học cách thoả thuận tiêu chuẩn chung thay vì áp đặt. Người cảm thấy bị đòi hỏi cần kiểm tra lại xem kỳ vọng ấy có thật, hay phần lớn là mình tự tưởng tượng ra. Dùng chung một lời khuyên cho cả ba thường không trúng.

Cũng cần nói trước: ba kiểu dưới đây là cách nhìn cho dễ hiểu, không phải ô để xếp người. Bạn không cần tự gán mình vào kiểu nào ngay; đọc hết rồi để ý xem đoạn nào khiến mình gật đầu nhiều nhất.

Kiểu thứ nhất: đòi hỏi chính mình

Hình dung. Anh Minh (nhân vật giả định), lập trình viên, viết xong một tính năng chạy tốt nhưng vẫn ngồi thêm hai buổi tối để "làm sạch" mã nguồn, đặt lại tên biến, viết thêm chú thích. Không ai yêu cầu, anh chỉ thấy khó chịu khi để nó "chưa đẹp".

Câu trong đầu. "Mình phải làm được tốt hơn thế này." Thành công ít được ghi nhận, lỗi thì được nhớ kỹ.

Mặt đáng quý. Người kiểu này thường đáng tin, tự giác, không cần ai đốc thúc. Sản phẩm của họ hay có chiều sâu và ít lỗi vặt.

Cái giá. Làm quá giờ, khó nghỉ ngơi thật sự, dễ trì hoãn những việc mà họ sợ không làm nổi tới mức mình muốn. Khi thất bại, họ không chỉ buồn vì kết quả mà còn tự trách rất nặng.

Nơi kiểu này hay lộ rõ nhất. Thường là ở những việc gắn với năng lực chuyên môn hoặc vai trò quan trọng với người đó: bài thuyết trình trước cả phòng, bữa cơm mời bố mẹ hai bên, bản thiết kế đầu tiên ở chỗ làm mới. Những việc ít liên quan tới hình ảnh bản thân thì họ có thể khá thoải mái, khiến người ngoài thấy khó hiểu.

Dấu hiệu nhận ra. Bạn khắt khe với mình hơn nhiều so với cách bạn đánh giá người khác làm cùng việc đó. Nếu đồng nghiệp làm như bạn, bạn sẽ khen; còn bạn làm thì thấy "chưa được".

Kiểu thứ hai: đòi hỏi người khác

Chị Hoa (nhân vật giả định) là trưởng nhóm thiết kế. Bản thân chị làm rất kỹ và chị mong mọi người trong nhóm cũng vậy. Mỗi khi nhận bản thiết kế, chị sửa lại gần như toàn bộ, đôi khi tự làm lại từ đầu vì "giao cho người khác còn mất công hơn". Nhóm của chị dần ít đề xuất ý mới, ai cũng chờ chị duyệt mới dám làm.

Người cầu toàn hướng ra ngoài thường không có ý xấu. Trong đầu họ, tiêu chuẩn cao là điều hiển nhiên, ai không đạt là vì chưa cố gắng. Họ ít khi thấy được rằng mỗi người có cách làm, nhịp độ và ưu tiên khác nhau, và một sản phẩm khác cách mình làm chưa chắc đã kém hơn.

Mặt đáng quý của kiểu này là giữ được chất lượng chung của nhóm, gia đình, không để mọi thứ trôi tuỳ tiện. Cái giá là quan hệ căng, người xung quanh thấy mình bị kiểm soát, và chính người cầu toàn bị quá tải vì phải gánh phần việc của nhiều người. Ở nhà, kiểu này hay hiện ra qua chuyện xếp bát đĩa, gấp quần áo, cách dạy con học.

Một câu hỏi giúp người kiểu này tự soi: lần gần nhất mình sửa việc của người khác, kết quả cuối cùng tốt lên thật, hay chỉ giống cách mình làm hơn? Nếu phần lớn là "giống mình hơn", đó là dấu hiệu tiêu chuẩn của bạn đang chiếm chỗ của tiêu chuẩn công việc. Chị Hoa thử tự hỏi câu này trong một tuần và nhận ra hơn nửa số lần chị sửa chỉ là chuyện màu sắc theo sở thích riêng.

Kiểu thứ ba: cảm thấy người khác đòi hỏi mình hoàn hảo

Thảo (nhân vật giả định) là sinh viên năm hai. Cô tin rằng bố mẹ, thầy cô và bạn bè đều đang chờ mình xuất sắc, và chỉ cần một lần điểm thấp là mọi người sẽ thất vọng. Thực tế bố mẹ Thảo chưa bao giờ nói như vậy, nhưng cô vẫn mang cảm giác ấy mỗi lần mở bảng điểm.

Kiểu cầu toàn này khác ở chỗ tiêu chuẩn cao được cảm nhận là đến từ bên ngoài. Người đó không hẳn muốn hoàn hảo cho mình, mà sợ làm người khác thất vọng hoặc bị từ chối. Họ hay dò ý người khác, khó từ chối nhờ vả, rất nhạy với lời phê bình, và dễ thấy bất lực vì kỳ vọng ấy dường như không bao giờ đạt được.

Đôi khi kỳ vọng từ bên ngoài là có thật, chẳng hạn một môi trường làm việc thật sự khắt khe. Nhưng nhiều khi nó được phóng to trong đầu. Mặt đáng quý là sự tinh ý, biết quan tâm tới cảm nhận của người khác. Cái giá là sống trong lo âu thường trực và ít khi được làm điều mình thật sự muốn.

Với kiểu này, câu tự nói cũ "mọi người đang chờ mình xuất sắc" có thể đổi thành một câu dễ kiểm chứng hơn: "ai đã nói như vậy, và nói cụ thể điều gì?". Khi Thảo thử hỏi mẹ, mẹ cô ngạc nhiên và bảo chỉ mong con học vừa sức, ăn ngủ đủ. Một câu trả lời không xoá hết cảm giác cũ, nhưng nó cho cô một điểm tựa thật để đối chiếu mỗi lần lo.

So sánh nhanh ba kiểu cầu toàn

Bảng dưới đặt ba kiểu cạnh nhau. Không có kiểu nào "tốt hơn"; mỗi kiểu chỉ cho bạn biết nên để ý chỗ nào.

Đòi hỏi bản thânĐòi hỏi người khácCảm thấy bị đòi hỏi
Tiêu chuẩn đến từBên trong mìnhBên trong mình, áp ra ngoàiCảm nhận là từ người khác
Câu hay nghĩ"Mình phải làm tốt hơn""Sao họ không làm cho đàng hoàng""Họ sẽ thất vọng về mình"
Lúc lành mạnhTự giác, sản phẩm sâuGiữ được chất lượng chungTinh ý, biết lắng nghe
Lúc thành gánhLàm quá giờ, tự tráchQuan hệ căng, ôm việcLo âu, khó từ chối
Người xung quanh thấyNgười chăm, hơi khó gầnNgười khó tính, hay sửaNgười dễ chịu nhưng hay căng thẳng
Điều đáng tậpĐịnh nghĩa "xong" trước khi làmThoả thuận tiêu chuẩn chungHỏi thẳng kỳ vọng thật

Nếu bạn thấy mình ở cả ba cột, cũng bình thường. Hãy chọn cột khiến bạn tốn sức nhất hiện nay để bắt đầu.

Một người thường mang nhiều kiểu cùng lúc

Ít ai thuộc trọn một kiểu. Một người mẹ có thể đòi hỏi chính mình phải nấu bữa tối thật đủ chất, đòi hỏi chồng phải gấp quần áo đúng cách, và cùng lúc cảm thấy họ hàng đang soi xem mình nuôi con có "chuẩn" không. Các kiểu đan vào nhau, và mỗi môi trường kéo ra một kiểu khác.

Kiểu nổi trội cũng có thể đổi theo giai đoạn. Khi mới đi làm, nhiều người nghiêng về kiểu thứ ba: sợ sếp đánh giá. Vài năm sau, lên vị trí quản lý, họ chuyển dần sang kiểu thứ hai: khắt khe với cấp dưới. Có con nhỏ thì kiểu thứ nhất nổi lên trong vai làm cha mẹ. Vì vậy câu hỏi hữu ích không phải "mình là kiểu gì" mà là "trong việc này, lúc này, mình đang cầu toàn theo hướng nào".

Thử để ý trong một tuần: mỗi khi thấy mình căng lên vì một chuyện chưa hoàn hảo, ghi lại một chữ: "mình", "họ" hoặc "sợ họ". Cuối tuần đếm lại xem chữ nào nhiều nhất. Không phải để chấm điểm, chỉ để biết sức lực của bạn đang chảy về đâu.

Biết mình nghiêng về kiểu nào thì dùng vào việc gì

Hiểu kiểu cầu toàn của mình có ích nhất khi nó đổi được một hành động nhỏ trong ngày. Vài gợi ý theo từng kiểu:

  • Nếu bạn nghiêng về đòi hỏi bản thân: trước mỗi việc, viết ra một câu "việc này xong khi…" và dừng đúng ở đó. Câu tự nói cũ "chưa đủ tốt" đổi thành "đủ cho mục đích này rồi".
  • Nếu bạn nghiêng về đòi hỏi người khác: trước khi sửa việc của ai, hỏi mình: lỗi này ảnh hưởng kết quả hay chỉ khác cách mình làm? Chỉ góp ý phần ảnh hưởng kết quả.
  • Nếu bạn nghiêng về cảm thấy bị đòi hỏi: chọn một người bạn hay lo họ thất vọng, hỏi thẳng một lần: "Với việc này, anh chị mong em làm tới đâu là ổn?". Câu trả lời thường nhẹ hơn bạn nghĩ.
  • Với người sống cạnh bạn: kể cho họ nghe bạn nghiêng về kiểu nào. Người thân hiểu được "mình đang lo chứ không phải chê" thì cuộc trò chuyện bớt căng hẳn.

Không cần làm cả bốn cùng lúc. Một thói quen nhỏ, giữ đều trong vài tuần, thường thay đổi nhiều hơn mười quyết tâm lớn.

Câu hỏi thường gặp

Có phải ai cầu toàn cũng thuộc một trong ba kiểu này?

Ba kiểu là cách chia phổ biến để dễ hiểu hướng của sự đòi hỏi, không phải ba ô cứng. Phần lớn người cầu toàn mang cả ba ở mức khác nhau, và kiểu nổi trội có thể đổi theo môi trường và giai đoạn cuộc đời.

Kiểu cầu toàn nào gây căng thẳng nhất?

Mỗi kiểu gây căng thẳng theo cách riêng. Đòi hỏi bản thân làm chính người đó mệt, đòi hỏi người khác làm quan hệ căng, còn cảm thấy bị đòi hỏi thường đi kèm lo âu kéo dài. Mức độ tuỳ vào hoàn cảnh từng người.

Người đòi hỏi người khác hoàn hảo có phải là người xấu tính?

Thường không. Họ hay nghĩ tiêu chuẩn cao là điều hiển nhiên và muốn mọi việc tốt lên. Vấn đề nằm ở cách áp đặt, chứ không ở ý định. Khi được nói chuyện nhẹ nhàng, nhiều người sẵn sàng thoả thuận lại tiêu chuẩn chung.

Làm sao biết kỳ vọng người khác đặt cho mình là thật hay do mình tưởng tượng?

Cách đơn giản nhất là hỏi thẳng người đó về mức họ mong đợi với một việc cụ thể. Bạn cũng có thể nhớ lại xem họ đã thật sự nói gì, khác với điều bạn đoán họ nghĩ.

Con cái có thể mang kiểu cầu toàn cảm thấy bị đòi hỏi không?

Có, trẻ và thanh thiếu niên khá hay cảm thấy người lớn chờ mình phải giỏi, kể cả khi cha mẹ không nói ra. Trò chuyện cởi mở, khen sự cố gắng thay vì chỉ kết quả, giúp con bớt mang cảm giác này.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138