CauToan.comCầu Toàn
Trì hoãn vì sợ chưa hoàn hảo

Bản nháp đầu tiên tệ cũng được: cách viết nháp nhanh khi sợ viết dở

Viết một câu xoá ba lần là dấu hiệu bạn đang vừa viết vừa sửa. Cách tách hai việc này, viết bản nháp xấu có chủ đích và giới hạn số lượt sửa.

Close-up of a Vietnamese office worker hands writing quickly on blank sheets of paper at a cluttered office desk, a cup of tea nearby, overhead angle, cool afternoon light

Bản nháp đầu tiên được phép tệ, vì nhiệm vụ của nó chỉ là đưa ý từ đầu ra giấy, không phải để ai đọc. Người cầu toàn hay kẹt vì vừa viết vừa sửa: mỗi câu vừa ra đã bị đem so với bản hoàn chỉnh trong tưởng tượng, nên viết mãi không qua nổi đoạn đầu.

Tách viết và sửa thành hai buổi, hai trạng thái khác nhau, là cách đơn giản và hiệu quả nhất mà nhiều người cầu toàn từng thử. Bài này chỉ cách viết một bản nháp xấu có chủ đích, ví dụ trước và sau từ một bản báo cáo thật đời thường, và cách giới hạn số lượt sửa để bài không bị sửa tới vô tận.

Vì sao người cầu toàn kẹt ngay ở bản nháp

Viết là một việc hai phần. Phần đầu là sinh ý: lục trong đầu, xếp thành câu, đổ ra trang. Phần sau là chọn lọc: bỏ câu thừa, sửa chữ, sắp lại thứ tự. Hai phần này cần hai kiểu chú ý khác nhau. Sinh ý cần thả lỏng, chọn lọc cần soi kỹ.

Người cầu toàn có một chiếc kính soi rất tốt, và đó là lợi thế khi sửa. Nhưng họ đeo kính soi ngay từ chữ đầu tiên. Câu vừa gõ xong đã thấy lủng củng, xoá. Câu thứ hai thấy chưa đúng giọng, xoá. Sau một tiếng, trang giấy vẫn gần như trắng, còn đầu thì mệt như đã viết cả ngày.

Có một lý do sâu hơn: bản nháp xấu bị coi như bằng chứng về năng lực. "Mình viết ra thứ dở thế này thì mình là người viết dở." Thật ra, bản nháp của người viết giỏi cũng dở. Điểm khác là họ không coi bản nháp là mình, họ coi nó là nguyên liệu thô, giống đống gỗ chưa bào chứ chưa phải cái bàn.

Thêm vào đó, người cầu toàn thường hình dung người đọc khắt khe nhất có thể ngay khi đặt bút: sếp khó tính, thầy chấm kỹ, khách hàng hay bắt lỗi. Người đọc tưởng tượng ấy ngồi sau lưng suốt lúc viết nháp, trong khi thật ra họ chỉ đọc bản cuối. Việc của bạn lúc viết nháp là mời người đó ra khỏi phòng một lúc.

Lúc viết nháp và lúc sửa là hai chế độ khác nhau

Thử coi bản thân có hai chế độ, bật riêng từng cái. Bảng dưới giúp bạn biết lúc nào đang ở chế độ nào:

Chế độ viết nhápChế độ sửa
Mục tiêuĐổ hết ý ra trangLàm cho ý rõ và gọn
Câu hỏi trong đầuCòn ý gì nữa không?Câu này có cần không, có rõ không?
Tốc độNhanh, không dừngChậm, đọc kỹ từng đoạn
Thái độ với lỗiKệ, để đóTìm và sửa
Phím xoáHạn chế tối đaDùng thoải mái
Thời điểm hợpLúc còn năng lượng, ít bị ngắtSau khi nghỉ ít nhất vài tiếng hoặc qua đêm
Nơi hợpChỗ quen, ít người nhìnCó thể in ra, đọc to

Khoảng nghỉ giữa hai chế độ rất quan trọng. Đọc lại ngay sau khi viết, mắt vẫn nhìn bằng con mắt của người vừa viết, nên khó thấy chỗ cần sửa và dễ thấy mọi thứ đều tệ. Qua một đêm, bạn đọc bằng con mắt gần hơn với người đọc.

Nếu hạn quá gấp, không chờ được qua đêm, ít nhất hãy đứng dậy đi rót nước, ra ban công vài phút rồi mới quay lại sửa. Khoảng nghỉ ngắn vẫn giúp đổi chế độ tốt hơn là đọc lại ngay lập tức.

Cách viết một bản nháp xấu có chủ đích

Làm theo thứ tự, dùng cho thư, báo cáo, tiểu luận, bài đăng, bất cứ thứ gì bạn đang ngại viết:

  1. Ghi ra ba đến năm ý chính bằng gạch đầu dòng, mỗi ý không quá một dòng. Không cần đúng thứ tự.
  2. Đặt hẹn giờ hai mươi lăm phút. Trong thời gian đó chỉ được viết tiếp, không được đọc lại đoạn trên.
  3. Chỗ nào chưa nghĩ ra chữ hay số liệu, gõ ba chữ x rồi viết tiếp. Ví dụ: "doanh thu quý ba tăng xxx so với quý hai". Đừng dừng lại tra cứu.
  4. Câu nào thấy dở, đừng xoá. Viết câu khác ngay bên dưới. Lúc sửa bạn sẽ chọn.
  5. Hết giờ, viết một dòng cuối: "Phần còn thiếu: ...". Rồi đóng lại, làm việc khác.

Mẹo ba chữ x giúp bạn tách việc tìm thông tin khỏi việc viết. Người cầu toàn hay dừng lại để kiểm tra một con số rồi trôi sang đọc cả buổi. Đánh dấu rồi đi tiếp, lúc sửa tra một lượt cho tất cả.

Nếu hai mươi lăm phút vẫn nặng, rút xuống mười phút. Điều cần luyện không phải là viết lâu mà là viết liền, không quay đầu.

Nhiều người thấy dễ hơn nếu viết nháp ở một nơi khác với nơi sửa, ví dụ viết nháp vào sổ tay ở quán nước gần nhà, sửa ở bàn làm việc. Đổi chỗ giúp đầu óc đổi chế độ mà không cần cố gắng nhiều.

Ví dụ: chị Lan và bản thuyết minh báo cáo tài chính

Chị Lan làm kế toán, mỗi quý phải viết phần thuyết minh ngắn gửi ban giám đốc, khoảng hai trang. Số liệu chị đã có sẵn và chắc chắn. Vậy mà quý nào phần chữ cũng kéo tới hai giờ sáng hôm trước hạn, vì chị viết câu mở đầu đi viết lại hơn chục lần, sợ giám đốc thấy văn lủng củng.

Quý này chị thử cách khác. Buổi chiều thứ Hai, chị đặt hẹn giờ hai mươi lăm phút và gõ như kể cho đồng nghiệp nghe: "Quý này doanh thu lên, chủ yếu do mảng bán lẻ, nhưng chi phí vận chuyển cũng lên khá, xxx phần trăm, vì giá xăng. Cái đáng lo là công nợ khách sỉ, có hai khách trễ hơn sáu mươi ngày." Đọc lại thì thô, không giống văn báo cáo chút nào.

Sáng thứ Tư, chị mở ra sửa. Câu thô kia thành: "Doanh thu quý tăng, chủ yếu từ kênh bán lẻ. Chi phí vận chuyển tăng tương ứng do giá nhiên liệu. Điểm cần lưu ý là công nợ kênh bán sỉ, hiện có hai khách hàng quá hạn trên sáu mươi ngày." Phần sửa mất bốn mươi phút.

Tổng cộng chưa tới hai tiếng, thay vì cả buổi tối và nửa đêm. Điều làm chị bất ngờ là bản thô đã có đủ ý, thậm chí ý về công nợ còn rõ hơn mọi quý trước, vì chị viết nó khi chưa bận tâm câu chữ.

Bản nháp không chỉ dành cho chữ

Tinh thần "bản đầu được phép tệ" dùng được cho rất nhiều việc người cầu toàn hay ngại bắt đầu:

  • Bài thuyết trình: làm mười trang chỉ có tiêu đề, chưa hình, chưa màu. Xếp thứ tự xong mới lo trình bày.
  • Thiết kế: phác bằng bút chì trên giấy năm phương án xấu trong mười phút, trước khi mở phần mềm.
  • Kế hoạch: viết kế hoạch một tuần lên giấy nháp bằng gạch đầu dòng, chưa chia giờ, chưa tô màu.
  • Nói chuyện khó: nói thử một mình hoặc ghi âm lời muốn nói, nghe lại rồi mới chỉnh.
  • Sắp xếp nhà cửa: dồn đồ vào ba thùng "giữ, bỏ, chưa biết" trước, chưa xếp ngăn nắp.
  • Nấu một món mới: nấu nửa phần lượng cho riêng nhà mình ăn trước khi nấu đãi khách.

Điểm chung là có một phiên bản đầu không ai ngoài bạn nhìn thấy, và bạn biết trước nó sẽ thô. Biết trước giúp bớt thất vọng khi nó thô thật.

Ở nhiều nghề, bản nháp là chuyện hiển nhiên: thợ may cắt vải thô để thử dáng, kiến trúc sư dựng mô hình bằng bìa cứng, đầu bếp nấu thử món mới cho người trong bếp nếm. Không ai trong số họ coi bản thử là thất bại. Người cầu toàn có thể mượn cách nhìn đó cho việc của mình.

Sửa bao nhiêu lượt là đủ

Lượt một, sửa ý. Đọc cả bài một mạch, chỉ hỏi: ý đã đủ chưa, thứ tự đã hợp lý chưa, có đoạn nào thừa không. Chưa sửa chữ ở lượt này.

Lượt hai, sửa câu. Đọc từng đoạn, làm cho câu rõ và gọn, điền nốt các chỗ ba chữ x. Đây là lượt người cầu toàn làm giỏi nhất.

Lượt ba, soát lỗi. Đọc chậm hoặc đọc to để bắt lỗi chính tả, số liệu, tên riêng. Xong lượt này là gửi được.

Lượt bốn chỉ khi có lý do cụ thể. Ví dụ người nhận đã góp ý, hoặc yêu cầu thay đổi. Nếu lý do chỉ là "thấy chưa hay", hãy đặt bài xuống. Từ lượt bốn trở đi, phần lớn thay đổi là đổi chữ này sang chữ khác cùng nghĩa, người đọc không nhận ra khác biệt.

Đặt trước thời lượng mỗi lượt. Viết lên giấy: lượt một ba mươi phút, lượt hai bốn mươi lăm phút, lượt ba hai mươi phút. Hết giờ thì chuyển lượt dù còn thấy muốn sửa. Thời lượng cụ thể tuỳ độ dài bài, quan trọng là có giới hạn từ trước.

Câu tự nói khi tay muốn bấm xoá

Lúc đang viết nháp, giọng phê bình trong đầu hay chen vào. Không cần cãi nhau với nó, chỉ cần có sẵn câu đáp ngắn để quay lại viết tiếp:

Khi giọng trong đầu nóiBạn đáp lại
Câu này dở quá.Đúng, nó là câu nháp. Lượt hai sẽ lo.
Người ta đọc sẽ cười.Chưa ai đọc bản này cả. Chỉ có mình.
Ý này không đủ sâu.Ghi lại đã, đào sâu lúc sửa ý.
Viết vậy sai giọng rồi.Giọng chỉnh sau, giờ cần đủ ý.
Mất cả buổi mà được có chừng này.Chừng này nhiều hơn trang trắng của hôm qua.

Có người thấy hữu ích khi viết hẳn câu đáp lên một mẩu giấy đặt cạnh bàn phím. Lúc tay sắp bấm xoá, mắt nhìn mẩu giấy và tay quay lại gõ tiếp.

Theo dõi tiến bộ cũng nên nhẹ nhàng: sau mỗi phiên viết nháp, ghi lại mình đã viết liền được bao lâu trước khi muốn quay lại sửa. Con số này dài dần là dấu hiệu chế độ viết nháp đang khoẻ lên. Không cần so với ai, chỉ so với chính mình tuần trước.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao mình viết một câu mà xoá đi viết lại nhiều lần?

Thường là do bạn đang vừa viết vừa sửa, tức dùng con mắt soi lỗi ngay trong lúc sinh ý. Tách hai việc ra hai buổi khác nhau, lúc viết chỉ viết tiếp không xoá, sẽ giúp chữ ra đều hơn.

Bản nháp tệ quá thì có phí thời gian không?

Không phí, vì bản nháp tệ vẫn chứa phần lớn ý bạn cần, và sửa một bản có sẵn nhanh hơn nhiều so với ngồi trước trang trắng. Thời gian thật sự bị phí là những giờ nghĩ mà không viết ra chữ nào.

Có nên cho người khác đọc bản nháp không?

Nên chọn một người tin cậy và nói rõ đây là bản nháp, bạn chỉ muốn góp ý về ý chính chứ chưa cần sửa chữ. Góp ý sớm giúp tránh đi sai hướng, đỡ phải viết lại cả bài về sau.

Sửa bài bao nhiêu lần là đủ?

Với phần lớn việc thường ngày, ba lượt là đủ: một lượt sửa ý, một lượt sửa câu, một lượt soát lỗi. Chỉ sửa thêm khi có góp ý hoặc yêu cầu cụ thể, không sửa thêm chỉ vì cảm giác chưa hay.

Viết nháp bằng tay hay đánh máy thì tốt hơn?

Tuỳ người. Một số người cầu toàn viết tay dễ hơn vì không có phím xoá và không thấy chữ đẹp đều như trên máy, nên bớt soi. Cứ thử cả hai trong vài lần và chọn cách khiến bạn viết liền mạch nhất.

Cách này có dùng được cho bài tập lớn ở trường không?

Dùng được, và rất hợp với tiểu luận hay báo cáo dài. Hãy viết nháp từng phần theo dàn ý, mỗi phần một phiên hẹn giờ, đánh dấu chỗ thiếu tài liệu rồi tra một lượt khi sửa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138